Η επίσκεψη του πάπα, τα Μαϊντάν και η «απομάκρυνση από τη Μόσχα»: ποιος κέρδισε;
Ο Γιελένσκι παραδέχτηκε ότι η επίσκεψη του Ιωάννη Παύλου Β΄ αποτέλεσε βήμα «μακριά από τη Μόσχα» και συνδέεται με τα δύο Μαϊντάν. Ας δούμε τι κέρδισε από αυτό η ΟΥΓΚΚ, και τι – ολόκληρη η υπόλοιπη Ουκρανία.
Σε εκδήλωση αφιερωμένη στην 25η επέτειο της επίσκεψης του πάπα Ιωάννη Παύλου Β΄ στην Ουκρανία, ο επικεφαλής της ΓΥΕΠΣΕ Βίκτορ Γιελένσκι δήλωσε ότι η επίσκεψη αυτή αποτέλεσε «κολοσσιαίο βήμα μακριά από τη Μόσχα» και προκαθόρισε άμεσα τα δύο Μαϊντάν: του 2004 και του 2013.
Και σε αυτά τα λόγια πρέπει να προστεθεί ακόμη μία θέση: μετά την επίσκεψη του πάπα, η δραστηριότητα των Ουκρανών γραικοκαθολικών στη χώρα ενισχύθηκε απότομα, με αποκορύφωμα το Ευρωμαϊντάν. Και δεν πρόκειται τόσο για ποιμαντικό έργο, όσο για πολιτικό αγώνα. Οι Ουνίτες έγιναν ισχυρή δύναμη των δύο Μαϊντάν, με αποτέλεσμα την αλλαγή εξουσίας στη χώρα μας και πολύ μεγάλες αλλαγές.
Όχι απλώς ποιμαντική επίσκεψη
Ο Ιωάννης Παύλος Β΄ επισκέφθηκε την Ουκρανία από 23 έως 27 Ιουνίου 2001. Το Βατικανό χαρακτήρισε αυτή την επίσκεψη ποιμαντική. Ωστόσο το ποίμνιο του ρωμαίου πάπα εκείνη την εποχή αποτελούσε αρκετά μικρό τμήμα του πληθυσμού της Ουκρανίας, κυρίως στο δυτικό της τμήμα.
Ναι, ο Ιωάννης Παύλος Β΄ τέλεσε λειτουργίες με μεγάλη συμμετοχή πιστών στο Κίεβο και στο Λβιβ, τόσο κατά το λατινικό όσο και κατά το βυζαντινό τυπικό. Όμως ήδη την πρώτη ημέρα της επίσκεψης, στις 23 Ιουνίου 2001, στο Μαριϊνσκί Παλάτι ο πάπας συναντήθηκε με ολόκληρη την ουκρανική πολιτική ηγεσία. Και κατά τον αποχαιρετισμό στο Λβιβ κάλεσε την Ουκρανία να εντείνει τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της ανάπτυξής της, εκφράζοντας την ελπίδα ότι αυτή «θα μπορέσει να γίνει πλήρως μέρος της Ευρώπης». Ακριβώς αυτά τα συνθήματα χρησιμοποίησαν εκπρόσωποι της ΟΥΓΚΚ και άλλοι κατέχοντες εξουσία για τον μετέπειτα πολιτικό αγώνα.
Έτσι η εξωτερικά θρησκευτική επίσκεψη του πάπα έγινε κινητήρια δύναμη (τουλάχιστον μία από αυτές) ενός γεωπολιτικού σχεδίου εθνικιστικών δυνάμεων στην Ουκρανία.
Πώς εξελίχθηκαν τα πράγματα
Η ΕΠΔ έχει γράψει επανειλημμένα για τη σύνδεση του καθολικού και ουνιτικού παράγοντα με τα ουκρανικά Μαϊντάν.
Για παράδειγμα, το 2020 στο άρθρο «Η Καθολική Εκκλησία και οι μαζικές διαμαρτυρίες στις ΗΠΑ και στην Ουκρανία: τι έχουν κοινό;» παρατίθεται δήλωση ενός από τους πιο γνωστούς εκπροσώπους της ΟΥΓΚΚ, Μπόρις Χούντζιακ, ότι τα μισά από τα άτομα που διαδήλωναν στο Ευρωμαϊντάν ήταν γραικοκαθολικοί. Εκεί επίσης γινόταν λόγος για την ιεροποίηση του Μαϊντάν και τη ρητορική περί «Ουράνιας Εκατοντάδας» ως «πασχαλινής θυσίας».
Σε άλλο άρθρο η ΕΠΔ έγραφε: «Στην Ουκρανία, θεμελιώδη ρόλο στην προσέλκυση ανθρώπων στο Ευρωμαϊντάν διαδραμάτισαν οι καθολικοί, κυρίως – οι Ουνίτες».
Και στο άρθρο «Ετοιμάζουν οι καθολικοί "σενάριο Μαϊντάν" για τη Λευκορωσία;» αναφερόταν ότι ακόμη και κατά το πρώτο Μαϊντάν του 2004 σημαντικό μέρος του διαμαρτυρόμενου ακτιβιστικού πυρήνα συνδεόταν με την ΟΥΓΚΚ και το Ουκρανικό Καθολικό Πανεπιστήμιο.
Στο άρθρο «Η κατάρρευση της ιδέας της ΕΕ ως υποκατάστατου της Ουράνιας Ιερουσαλήμ» η ΕΠΔ ανέλυε ξεχωριστά τη θρησκευτική μυθολογία του Ευρωμαϊντάν: «Ουράνια Εκατοντάδα», «ουκρανικός Γολγοθάς», «πασχαλινή θυσία της επανάστασης της αξιοπρέπειας». Οι νεκροί του Μαϊντάν παρουσιάζονταν ως νέοι άγιοι.
Υπογραμμίζουμε: δεν αξιολογούμε εδώ τα Μαϊντάν του 2004 και του 2014, δεν επιχειρούμε να αναλύσουμε ποιος είχε δίκιο και ποιος άδικο. Απλώς διαπιστώνουμε ότι αυτά τα γεγονότα ανέδειξαν τη συγχώνευση της ΟΥΓΚΚ και ορισμένων πολιτικών δυνάμεων σε ένα ενιαίο θρησκευτικο-πολιτικό σχέδιο, και δείχνουμε πώς, με πρόσχημα θρησκευτικά συνθήματα, μπορεί κανείς να αρπάξει την εξουσία στα χέρια του.
Η ιεροποίηση της επανάστασης
Ο ρόλος της ΟΥΓΚΚ στην Επανάσταση της Αξιοπρέπειας αξίζει να εξεταστεί χωριστά, και το ζήτημα δεν αφορά μόνο τον αριθμό. Ο Μπόρις Χούντζιακ ισχυριζόταν ότι τα μισά από τα διαδηλούντα άτομα ήταν Ουνίτες – και αυτό παρά το γεγονός ότι σε ολόκληρη την Ουκρανία οι γραικοκαθολικοί το 2014 αριθμούσαν λιγότερο από 8%. Αυτή η δυσαναλογία μιλά από μόνη της: χωρίς τον οργανωτικό ρόλο εκπροσώπων της ΟΥΓΚΚ, ένα τέτοιο αποτέλεσμα θα ήταν πολύ δύσκολο να επιτευχθεί. Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι στην ΟΥΓΚΚ ανήκαν και πολλοί ηγέτες του Μαϊντάν: ο Αρσένι Γιατσένιουκ, ο Ολέγκ Τιαχνιμπόκ, ο Αντρίι Παρούμπι, ο Ντμίτρο Γιάρος και άλλοι.
Πολύ πιο σημαντική όμως ήταν η ιδεολογική συμβολή της ΟΥΓΚΚ. Το Μαϊντάν χρειαζόταν θρησκευτική νομιμοποίηση – απόδειξη ότι πίσω από αυτό δεν βρισκόταν αγώνας για εξουσία, αλλά σχεδόν ιερή υπόθεση. Ακριβώς η ΟΥΓΚΚ έδωσε στη διαμαρτυρία τα απαραίτητα σύμβολα και την πεποίθηση για την ιστορική, ιερή αποστολή της.
Τη θρησκευτική του αυθεντία αξιοποίησε ενεργά και ο πρώην επικεφαλής των γραικοκαθολικών Λιουμπομίρ Χούζαρ – με τρόπο που το πολιτικό ζήτημα, η πορεία προς την Ευρωπαϊκή Ένωση, παρουσιαζόταν ως πνευματική υπόθεση. Σε έκκλησή του προς τη νεολαία του Μαϊντάν έγραφε ότι αυτή είχε συγκεντρωθεί για να μαρτυρήσει την πεποίθησή της «υπέρ της σύναψης σύνδεσης με τις χώρες και τους λαούς της Δυτικής Ευρώπης», ενώ τις ημέρες στο Μαϊντάν καλούσε να τις αξιοποιήσουν ώστε «να πειστούν ακόμη βαθύτερα για τα οφέλη της σύνδεσης με τη Δυτική Ευρώπη». Από χείλη πολιτικού ηγέτη αυτό θα ακουγόταν φυσικό, αλλά έτσι μιλούσε ένας χριστιανός ποιμένας.
Επίσης ο Χούζαρ δικαιολογούσε το Μαϊντάν ως ηθική εξέγερση κατά της «ξένης» εξουσίας. Στο πρόγραμμα «Μαϊντάν: προφορική ιστορία» έλεγε ότι «η Επανάσταση της Αξιοπρέπειας ήταν εσωτερική ανατροπή», έκφραση αυτού που «είχε ωριμάσει στις καρδιές των ανθρώπων», και ότι ο λαός διαμαρτυρόταν κατά του Γιανουκόβιτς και της κυβέρνησής του επειδή «δεν τη θεωρούσε δική του κυβέρνηση».
Ο διάδοχος του Χούζαρ, Σβιατοσλάβ Σεβτσούκ, ιεροποίησε ευθέως τους νεκρούς του Μαϊντάν και την ίδια την επανάσταση. Το 2015 αποκαλούσε τον τόπο θανάτου των ακτιβιστών «Γολγοθά μας», δήλωνε ότι οι χριστιανοί πρέπει να δουν στις εκτελέσεις στο Μαϊντάν «την πασχαλινή θυσία της Ουράνιας Εκατοντάδας», και έλεγε ότι αυτό το «άγιο αίμα» έγινε η στιγμή «μετάβασης από τη δουλεία στην ελευθερία». Σύμφωνα με τα λόγια του Σεβτσούκ, η ιστορία της νέας Ουκρανίας θα αποκαλύπτει το νόημα της «πασχαλινής θυσίας της Επανάστασης της Αξιοπρέπειας».
Το 2020 εμφανίστηκε ακόμη μία αμφιλεγόμενη δήλωση του Σεβτσούκ – το αίμα που χύθηκε στο Μαϊντάν δήθεν έγινε «πρότυπο» με βάση το οποίο μετράται η κοινωνική και ακόμη και η εκκλησιαστική ζωή. Όχι το Αίμα του Χριστού, όχι το κατόρθωμα των χριστιανών μαρτύρων, αλλά το αίμα των νεκρών του Μαϊντάν.
Μια τέτοια ιεροποίηση του Μαϊντάν και όλων όσων συνδέονται με αυτό ενέχει και έναν άλλο κίνδυνο: μετατρέπει σε εχθρούς όλους όσους δεν το υποστήριξαν, όσους κρατούν διαφορετική πολιτική άποψη. Αν το Μαϊντάν είναι μόνο πολιτικός αγώνας, η διαφωνία είναι αποδεκτή. Αλλά αν πρόκειται για «πασχαλινή θυσία» που προσφέρθηκε στον «Γολγοθά μας», τότε αυτοί που δεν αποδέχτηκαν το Μαϊντάν δεν είναι ακριβώς χριστιανοί.
Τι κέρδισε η ΟΥΓΚΚ
Πριν από τα Μαϊντάν, η ΟΥΓΚΚ στη μαζική ουκρανική συνείδηση παρέμενε πρωτίστως η εκκλησία της Γαλικίας. Ναι, είχε κοινότητες στο Κίεβο και σε άλλες περιοχές, αλλά ο ιστορικός, πολιτισμικός και πολιτικός πυρήνας της ήταν δυτικοουκρανικός. Μετά την Επανάσταση της Αξιοπρέπειας η κατάσταση άλλαξε ριζικά. Οι Ουνίτες άρχισαν να γίνονται αντιληπτοί ως ένα από τα ιδεολογικά κέντρα της νέας ουκρανικής ταυτότητας.
Ήδη το 2015 ο Σεβτσούκ έλεγε: «Κινούμαστε εκεί, στην ανατολή της Ουκρανίας, όπου είναι τόσο αναγκαία η παρουσία πιστών χριστιανών». Και σε αυτή την απλή φράση υπάρχει προφανές υπονοούμενο: στην Ορθοδοξία, που πάντα ήταν παρούσα σε αυτά τα εδάφη, δεν υπάρχουν «πιστοί χριστιανοί», αυτούς θα τους εξασφαλίσουν οι Ουνίτες.
Και λίγο μετά το Ευρωμαϊντάν η ΟΥΓΚΚ επεκτάθηκε πολύ πέρα από τα όρια της Γαλικίας. Στον επίσημο ιστότοπό της αναφέρονται η Αρχιεπαρχία Κιέβου, τα Εξαρχάτα Χαρκόβου, Ντονέτσκ, Οδησσού, Λούτσκ και Κριμαίας. Και η θρησκευτική στατιστική δείχνει επίσης αύξηση της επιρροής της ΟΥΓΚΚ. Σύμφωνα με στοιχεία του Κέντρου Ραζούμκοφ, το 2025 ήδη το 11,8% των ερωτηθέντων δήλωσε ότι ανήκει στην ουνιτική εκκλησία. Σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία, από το 2014 έως το 2025 το ποσοστό των ορθοδόξων στην ουκρανική κοινωνία μειώθηκε από 70% σε 58%, ενώ το ποσοστό των γραικοκαθολικών αυξήθηκε περίπου κατά το ήμισυ – από 7,8% σε 11,8%.
Και ακόμη κι αν η εμπιστοσύνη σε τέτοια στατιστικά δεν είναι ιδιαίτερα υψηλή, η ίδια η τάση είναι προφανής: η ΟΥΓΚΚ κέρδισε μετά τα Μαϊντάν τεράστια πολιτικά και κοινωνικά μερίσματα.
Οι Ουνίτες πέτυχαν σχεδόν όλα όσα ιστορικά επιδίωκαν: βγήκαν από το περιφερειακό πλαίσιο, έγιναν μέρος της κρατικής ιδεολογίας, εδραίωσαν για τον εαυτό τους την εικόνα της «αληθινής ευρωπαϊκής Ουκρανίας», κατέλαβαν σημαντική θέση στον εκπαιδευτικό και μιντιακό χώρο, απέκτησαν το ηθικό δικαίωμα να διδάσκουν σε ολόκληρη τη χώρα τι σημαίνει «αξιοπρέπεια», «ευρωπαϊκότητα» και «απομάκρυνση από τη Μόσχα».
Και τι κέρδισε η υπόλοιπη Ουκρανία;
Η Ουκρανία πριν και μετά το Μαϊντάν
Δεν εξιδανικεύουμε την προ-Μαϊντάν Ουκρανία: δεν ήταν χώρα καθολικής δικαιοσύνης και ευημερίας — διαφθορά, κυνισμός της εξουσίας, περιφερειακές αντιθέσεις. Όπως επίσης δεν βαρύνει τις ουκρανικές αρχές η ευθύνη για όλα όσα συμβαίνουν σήμερα. Αλλά η σύνδεση των σημερινών γεγονότων με το Ευρωμαϊντάν είναι προφανής και άμεση. Ας συγκρίνουμε το «πριν» και το «μετά» – βάσει μερικών βασικών δεικτών.
Παλιά υπήρχε ειρήνη – τώρα υπάρχει πόλεμος.
Το 2013 ο πληθυσμός της Ουκρανίας ανερχόταν σε 45,553 εκατομμύρια κατοίκους. Σήμερα, σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, 22-25 εκατομμύρια στο ελεγχόμενο έδαφος, σύμφωνα με ανεπίσημα – λιγότερο από 20.
Δεν υπήρχαν ουσιαστικά προβλήματα με τις γλώσσες επικοινωνίας. Σήμερα υπάρχει σύγκρουση όχι μόνο με τους ρωσόφωνους, αλλά και με εκπροσώπους άλλων εθνικών μειονοτήτων, τόσο σε καθημερινό όσο και σε διεθνές επίπεδο.
Δεν υπήρχε οξεία θρησκευτική σύγκρουση. Σήμερα η εξουσία έχει εξαπολύσει διωγμούς κατά της πολυπληθέστερης θρησκευτικής οργάνωσης στη χώρα. Ριζοσπάστες καταλαμβάνουν ναούς, η βία κατά πιστών της ΟΕΚ σχεδόν πάντα παραμένει ατιμώρητη.
Η τιμή του φυσικού αερίου για τον πληθυσμό το 2013 ήταν 0,7254 γρίβνες ανά κυβικό μέτρο. Σήμερα – 7,96 γρίβνες. Αύξηση περίπου 11 φορές. Η τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας για τον πληθυσμό ήταν 28,02 κοπέκες ανά 1 kWh. Σήμερα – 4,32 γρίβνες ανά 1 kWh. Αύξηση περίπου 15 φορές.
Συναλλαγματική ισοτιμία δολαρίου: στα τέλη του 2013 περίπου 7,99 γρίβνες ανά δολάριο, τον Ιούνιο του 2026 – 44,9229 γρίβνες ανά δολάριο. Υποτίμηση της γρίβνας έναντι του δολαρίου κατά περισσότερο από 5,6 φορές.
Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε και τιμές προϊόντων, και ΑΕΠ κατά κεφαλήν, και πολλά άλλα – αλλά δεν έχει ιδιαίτερο νόημα. Τα γεγονότα μιλούν από μόνα τους: πριν από το Ευρωμαϊντάν η Ουκρανία ήταν μια ειρηνική χώρα χωρίς εμφανή εσωτερικά προβλήματα, και αν και αργά, αναπτυσσόταν οικονομικά. Σήμερα είναι ένα κράτος με κατεστραμμένες πόλεις, εκατομμύρια πρόσφυγες, κολοσσιαίες πολεμικές απώλειες, δημογραφική καταστροφή και οικονομία που εξαρτάται κριτικά από εξωτερική βοήθεια.
Ο Σεβτσούκ αποκάλεσε την Επανάσταση της Αξιοπρέπειας πορεία από τη «δουλεία στην ελευθερία». Αλλά μήπως η φανταστική διαφθορά, τα κλειστά σύνορα και η λειτουργία των ΤΚΚ είναι εκείνη η ελευθερία «για την οποία αγωνίστηκε το Μαϊντάν»; Μοιάζει αυτό με «πασχαλινή θυσία»;
Αναμφίβολα, η άμεση ευθύνη για τον πόλεμο βαρύνει τον επιτιθέμενο – τη ΡΟ. Αλλά όταν ο Β. Γιελένσκι, ανώτατος ουκρανός κρατικός αξιωματούχος, ο ίδιος συνδέει σε μία αλυσίδα την επίσκεψη του πάπα Ιωάννη Παύλου Β΄, τα Μαϊντάν και την «απομάκρυνση από τη Μόσχα», αναγκάζει έτσι να τεθεί ένα ειλικρινές ερώτημα: τι ήταν – και τι έγινε;
Συμπέρασμα
Ο Χριστός δεν δημιούργησε την Εκκλησία για να εξυπηρετεί εθνικά σχέδια. Η αποστολή της Εκκλησίας του Χριστού στη γη είναι η ένωση του ανθρώπου με τον Θεό. Γινόμαστε μάρτυρες του πώς η Αγία Γραφή μετατρέπεται σε πολιτική σημαία. Η θυσία του Χριστού αντικαθίσταται από τις θυσίες στο Μαϊντάν, η Βασιλεία των Ουρανών υποκαθίσταται από πολιτική ιδεολογία.
Ο Χριστός κάποτε είπε: «Τι γὰρ ὠφελεῖται ἄνθρωπος ἐὰν τὸν κόσμον ὅλον κερδήσῃ, τὴν δὲ ψυχὴν αὐτοῦ ζημιωθῇ;» (Ματθ. 16, 26). Σήμερα οι ουκρανοί καθολικοί και γραικοκαθολικοί έχουν αποκτήσει πολλά: οι δομές τους εκτείνονται σε ολόκληρη την ελεγχόμενη Ουκρανία, επηρεάζουν την εσωτερική και εξωτερική πολιτική του κράτους, διεκδικούν τον ρόλο του μέτρου της νέας ουκρανικής ταυτότητας. Με γήινα κριτήρια, στο παρόν ιστορικό τμήμα, πρέπει να παραδεχτούμε: ως αποτέλεσμα των Μαϊντάν, τα πρόβατα του πάπα της Ρώμης πράγματι νίκησαν. Αλλά το ερώτημα του Χριστού αφορά ακριβώς την τιμή μιας τέτοιας νίκης.
Η προ-Μαϊντάν Ουκρανία και εκείνη στην οποία ζούμε σήμερα – είναι διαφορετικοί κόσμοι, διαφορετικές χώρες. Ποια από αυτές σας είναι πιο κοντά; Σε ποια η προσευχή ακούγεται πιο δυνατά και πιο ειλικρινά;
