Η απάτη που αποφάσισε την τύχη του Τόμου
Το 2008 το «πρόβλημα του Φιλαρέτου» έθαψε το σχέδιο του Γιούσενκο. Το 2018 ο Ποροσένκο το έλυσε μέσα σε μία ώρα — με αστυνομική συνοδεία για τους Έλληνες και με προφορικές υποσχέσεις προς τον Φιλάρετο.
Το έγγραφο του Φαναρίου για τη δημιουργία της ΟΕΟ, το οποίο δημοσίευσε η συντακτική ομάδα της ΕΟΔ στην Αμερική, επιτρέπει να δούμε με διαφορετικό τρόπο τα γεγονότα τόσο του 2018 όσο και του 2008. Και στις δύο περιπτώσεις υπήρξε το «πρόβλημα Φιλάρετος». Και το 2018 τα πάντα τα έκρινε μία ώρα.
Το πρωί της 14ης Δεκεμβρίου 2018, παραμονή της «ενωτικής συνόδου» της ΟΕΟ. Η αντιπροσωπεία του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως ετοιμάζεται να εγκαταλείψει το Κίεβο εξαιτίας διαφωνιών με τον Φιλάρετο Ντενισένκο, ο οποίος απαιτεί την προεδρία στη νέα δομή. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος θέτει στην ουκρανική εξουσία τελεσίγραφο: είτε ο Φιλάρετος παραιτείται από τις αξιώσεις του για την ηγεσία της νέας εκκλησιαστικής δομής, είτε η αντιπροσωπεία του αναχωρεί. Ο Πρόεδρος Πέτρο Ποροσένκο μεταβαίνει στον Φιλάρετο και μέσα σε μία μόλις ώρα η δήλωση άρσης των αξιώσεων με την υπογραφή του Ντενισένκο βρίσκεται στο τραπέζι των εκπροσώπων του Φαναρίου.
Τι συνέβη κατά τη διάρκεια αυτής της ώρας, ο συντάκτης του πρόσφατα δημοσιευθέντος χρονικού δεν αναφέρει. Αν όμως συγκρίνουμε τη μαρτυρία του με όσα είχαν πει παλαιότερα ο ίδιος ο Φιλάρετος, ο Αλεξάντρ Ντραμπίνκο και οι συμμετέχοντες στα γεγονότα του 2018, πολλά από όσα για μεγάλο διάστημα έμοιαζαν με σύνολο επεισοδίων που δύσκολα ταίριαζαν μεταξύ τους συνθέτουν απροσδόκητα μια αρκετά συνεκτική εικόνα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του UOJ-America, συντάκτης του χρονικού είναι ο νυν Μητροπολίτης Αγκύρας Γρηγόριος, ο οποίος τον Δεκέμβριο του 2018 ήταν πατριαρχικός διάκονος και άμεσος συμμετέχων στα γεγονότα.
Κρίνοντας από το κείμενο, το χρονικό προσθέτει τον κρίκο που έλειπε όχι μόνο στην ιστορία της δημιουργίας της ΟΕΟ, αλλά και στην πολύ μακρύτερη ιστορία των σχέσεων του Φιλαρέτου, του Φαναρίου και των Ουκρανών προέδρων.
Η πρόβα του 2008
Το 2008 ο τότε Πρόεδρος της Ουκρανίας Βίκτορ Γιούσενκο είχε ήδη επιχειρήσει, με τη συμμετοχή της Κωνσταντινούπολης, να δημιουργήσει «ενιαία τοπική Εκκλησία». Τις λεπτομέρειες εκείνης της ιστορίας διηγήθηκε πρόσφατα ο Βίκτορ Μπαλόγκα, ο οποίος τότε ήταν επικεφαλής της Γραμματείας του Προέδρου.
Σύμφωνα με τα λεγόμενά του, η προετοιμασία διήρκεσε περίπου έξι μήνες. Ο ίδιος ο Μπαλόγκα μετέφερε δύο φορές τον Φιλάρετο στην Κωνσταντινούπολη για διαπραγματεύσεις με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο. Οι συναντήσεις αυτές διαρκούσαν επτά με οκτώ ώρες. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικό είναι ότι οι διαπραγματεύσεις γίνονταν σε μια περίοδο κατά την οποία επισήμως η Κωνσταντινούπολη χαρακτήριζε τον Φιλάρετο άνθρωπο χωρίς ιερωσύνη, που βρίσκεται υπό ανάθεμα.
Συζητήθηκε το σχέδιο της νέας ουκρανικής εκκλησίας, επικεφαλής της οποίας επρόκειτο να τεθεί ο εκλιπών πλέον Μητροπολίτης Βλαδίμηρος Σαμποντάν. Εδώ όμως ανέκυψε το ίδιο εκείνο «πρόβλημα Φιλάρετος». Ο ίδιος ήθελε να είναι προκαθήμενος, με τον οποίο, κατά τον Μπαλόγκα, ο Βαρθολομαίος δεν συμφωνούσε.
Για εμάς τώρα έχει σημασία το εξής επεισόδιο: κατά την εκδοχή του Μπαλόγκα, πριν από την άφιξη του Βαρθολομαίου οι βασικές συμφωνίες, συμπεριλαμβανομένου του ότι ο Φιλάρετος δεν θα γίνει προκαθήμενος, είχαν ήδη επιτευχθεί. Ο ίδιος όμως ο Φιλάρετος δεν σκόπευε να αποποιηθεί τις αξιώσεις του για την ηγεσία.
Σύμφωνα με πληροφορίες της ΕΟΔ, ο Γιούσενκο μετέβη προσωπικά σε νυχτερινές διαπραγματεύσεις μαζί του και προσπάθησε να τον πείσει να αποδεχθεί το σχήμα που πρότεινε το Φανάρι. Ο Ντενισένκο όμως παρέμεινε ανένδοτος: η νέα εκκλησιαστική δομή θα υπήρχε μόνο με εκείνον επικεφαλής.
Ο Γιούσενκο βρέθηκε μπροστά σε δίλημμα: Φιλάρετος ή Βαρθολομαίος. Και τάχθηκε με το μέρος του Φιλαρέτου. Στην αποχαιρετιστήρια συνάντηση με τον Βαρθολομαίο ζήτησε από τον επικεφαλής του Φαναρίου να τοποθετήσει παρ' όλα αυτά τον Φιλάρετο επικεφαλής της μελλοντικής δομής. Την απάντηση του Πατριάρχη ο Μπαλόγκα τη μεταφέρει με πολύ παραστατικό τρόπο: εκείνος χτύπησε υποτίθεται με την ποιμαντορική ράβδο το τραπέζι και συμβούλεψε τον Πρόεδρο να ασχολείται με τα καθήκοντά του και να μην αναμειγνύεται σε εκκλησιαστικά ζητήματα.
Αν τα πράγματα έγιναν πράγματι έτσι, δεν έχει σημασία. Το κυριότερο είναι ότι τότε όλα κατέληξαν σε αποτυχία.
Δέκα χρόνια αργότερα τα γεγονότα εξελίχθηκαν σχεδόν με τον ίδιο τρόπο.
Ο Φιλάρετος παραιτείται από το αξίωμα, αλλά όχι από την εξουσία
Το φθινόπωρο του 2018 ο Φιλάρετος γνωστοποίησε εγγράφως στον Βαρθολομαίο ότι δεν θα θέσει υποψηφιότητα για το αξίωμα του προκαθημένου της νέας εκκλησίας. Με την πρώτη ματιά, αυτό έλυνε το κύριο πρόβλημα του 2008. Ωστόσο, στην ίδια επιστολή υπήρχε μια σημαντική επιφύλαξη: ο Φιλάρετος ζητούσε να του ανατεθεί η προεδρία της Συνόδου της ενοποιημένης δομής. Ως προκαθήμενο πρότεινε να τοποθετηθεί ο «πιστός μαθητής» του, Επιφάνιος Ντουμένκο.
Με άλλα λόγια, ο Φιλάρετος ήθελε να διατηρήσει για τον εαυτό του την πραγματική εξουσία, ενώ για τον Επιφάνιο ετοιμαζόταν ο ρόλος του κατ᾽ όνομα προέδρου.
Το χρονικό του Γρηγορίου δείχνει παραστατικά ποιο σχήμα πρότειναν οι εκπρόσωποι της ΟΕΚΚΠ (Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Πατριαρχείου Κιέβου) κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων. Η «Ενωτική Σύνοδος» εκλέγει τον προκαθήμενο της νέας δομής, όμως ο Φιλάρετος γίνεται πρόεδρος της Ιεράς Συνόδου και έξαρχος ολόκληρης της Ουκρανίας «με τα δικαιώματα του Προκαθημένου, δηλαδή τη σύγκληση της Συνόδου, τις εκλογές, τις καθαιρέσεις αρχιερέων κ.λπ.».
Προέκυπτε ένα εξαιρετικά ιδιότυπο μοντέλο. Προκαθήμενος με τον τίτλο του μητροπολίτη μεν υπάρχει, αλλά στερείται πολλών ουσιωδών αρμοδιοτήτων. Και δίπλα του υπάρχει ένας άλλος άνθρωπος με τον τίτλο του πατριάρχη, ο οποίος ασκεί την πραγματική εξουσία.
Τα μέλη της αντιπροσωπείας του Φαναρίου όμως δεν συναίνεσαν σε αυτή τη δικέφαλη κατασκευή. Ο μητροπολίτης Εμμανουήλ εξήγησε στους εκπροσώπους του Φιλαρέτου ότι ένα τέτοιο σχήμα διοίκησης είναι κάτι παράλογο και δεν έχει αντίστοιχο στην ορθόδοξη εκκλησιολογία. Ο Ιβάν (Ευστράτιος) Ζόρια, ο οποίος στην πράξη διεξήγαγε τις διαπραγματεύσεις εκ μέρους του Φιλαρέτου, επέμενε στη θέση του. Σύμφωνα με τον Γρηγόριο, προειδοποίησε ευθέως: χωρίς αυτόν τον όρο δεν θα γίνει Σύνοδος.
Το πιο ενδιαφέρον, όμως, είναι η στάση των εκπροσώπων του κράτους. Ο Γρηγόριος γράφει ότι προηγουμένως διαβεβαίωναν τους Έλληνες ότι είναι έτοιμοι να πείσουν τον Φιλάρετο να παραιτηθεί από τις απαιτήσεις του, αλλά την τελευταία στιγμή «ούτε λίγο ούτε πολύ υιοθέτησαν τη θέση του κ. Ευστρατίου».
Τη νύχτα της 13ης προς 14η Δεκεμβρίου 2018 η κατάσταση έγινε ακόμη πιο σκληρή. Ο Εμμανουήλ κλήθηκε στον Ποροσένκο. Στο γραφείο του προέδρου βρίσκονταν ήδη ο Φιλάρετος και ο επικεφαλής της υπηρεσίας ασφαλείας. Η συνάντηση διήρκεσε περίπου έως τις δύο τα ξημερώματα. Επιστρέφοντας, ο Εμμανουήλ ανακοίνωσε στους συνοδούς του: «Ο γέρων Φιλάρετος ήταν ανυποχώρητος και αμετάκλητος, αρνούμενος οποιαδήποτε μετριασμό των απαιτήσεών του. Επιπλέον, απολάμβανε τη σιωπηρή υποστήριξη του Προέδρου». Ο μητροπολίτης διαπιστώνει: «Αποτύχαμε».
Εδώ τα έτη 2008 και 2018 σχεδόν ταυτίζονται. Και πάλι ο Φιλάρετος δεν θέλει να παραιτηθεί από την εξουσία. Και πάλι ο πρόεδρος παίρνει το μέρος του. Και πάλι οι εκπρόσωποι της Κωνσταντινούπολης αρνούνται να αποδεχθούν αυτούς τους όρους. Και πάλι το πράγμα οδηγεί σε αναχώρηση.
Αυτή τη φορά, όμως, οι Έλληνες δεν έφυγαν
Μετά τη νυχτερινή συνάντηση, οι Φαναριώτες αποφασίζουν ότι «τέλος η κωμωδία» και ετοιμάζονται να επιστρέψουν στα σπίτια τους. Η απόφαση λαμβάνεται σε στυλ κατασκοπευτικού μυθιστορήματος, με τήρηση όλων των κανόνων συνωμοτικότητας. Σύμφωνα με τον Γρηγόριο, τα μέλη της αντιπροσωπείας ήταν βέβαια ότι παρακολουθούνταν συνεχώς από τις μυστικές υπηρεσίες, γι᾽ αυτό συζητούσαν τις περαιτέρω ενέργειες όχι φωναχτά, αλλά περνώντας ο ένας στον άλλον σημειώματα.
Έπειτα η πλοκή περιπλέκεται ακόμη περισσότερο: ο Εμμανουήλ αγοράζει εισιτήριο, οι βαλίτσες είναι έτοιμες, τα αυτοκίνητα για τη μετάβαση στο αεροδρόμιο έχουν καλεστεί. Ο επιτηρητής ολόκληρου του σχεδίου δημιουργίας της ΟΕΟ, ο τότε αναπληρωτής επικεφαλής της Προεδρικής Διοίκησης Ροστισλάβ Πάβλενκο, πληροφορείται την επικείμενη αναχώρηση και «έντρομος» τηλεφωνεί στον πρόεδρο. Ο Ποροσένκο ζητά από τον Εμμανουήλ να περάσει από το γραφείο του καθ' οδόν, ενώ τους υπόλοιπους Φαναριώτες τους φέρνει απλώς η αστυνομία. Όπως θα γράψει αργότερα ο Γρηγόριος: «Μεταφερθήκαμε εκεί υπό την συνοδεία ισχυρής αστυνομικής φρουράς».
Και δεν επρόκειτο για τιμητική συνοδεία, αλλά για πραγματική βία. Μάλιστα τόσο επιδεικτική, ώστε ένα από τα μέλη της κωνσταντινουπολίτικης αντιπροσωπείας διαμαρτυρήθηκε στην αμερικανική πρεσβεία για «βίαιη προσαγωγή», ενώ ένα άλλο ενημέρωσε σχετικά το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών. Επί τόπου, οι εκπρόσωποι του Φαναρίου έμειναν χωρίς τα κινητά τους τηλέφωνα και υποβλήθηκαν σε σωματική έρευνα. Ο Εμμανουήλ περιέγραψε την κατάσταση ως εξής: «Μας κράτησαν και μας απαγορεύθηκε η έξοδος από τη χώρα». Είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς όλα αυτά, αλλά ο Γρηγόριος ήταν συμμέτοχος των γεγονότων και τα περιέγραψε αναλυτικά.
Η περίφημη ώρα
Λοιπόν, οι Έλληνες είναι τιμητικοί αιχμάλωτοι στο προεδρικό μέγαρο. Ο Ποροσένκο τηλεφωνεί στον Βαρθολομαίο, αλλά ακούει τα ίδια με πριν: ή ο Φιλάρετος παραιτείται από την εξουσία ή οι έξαρχοι εγκαταλείπουν την Ουκρανία.
Και τότε ο Ποροσένκο διαβάζει το σχέδιο δήλωσης, σύμφωνα με το οποίο ο Φιλάρετος παραιτείται από οποιαδήποτε θέση στη νέα δομή, με εξαίρεση τη μόνιμη συμμετοχή στη Σύνοδο. Και στη συνέχεια το χρονικό παραθέτει τον διάλογο του Ποροσένκο με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο: «Αν επιτύχω την υπογραφή του Φιλαρέτου σε αυτό το έγγραφο, τότε συνεχίζουμε, Παναγιώτατε;»
Η Αυτού Παναγιότης δεν αντέτεινε, είπε όμως ότι οι έξαρχοί του πρέπει να βεβαιωθούν ότι τα δικαιώματα του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως δεν θα θιγούν. Και ο Ποροσένκο πήγε στον Φιλάρετο.
Εδώ, στο χρονικό του Γρηγορίου, υπάρχει μια εύγλωττη παύση. Γνωρίζουμε αναλυτικά τι προηγήθηκε της συνομιλίας και τι ακολούθησε. Για την ίδια τη συνομιλία όμως δεν γνωρίζουμε τίποτα. Ο Γρηγόριος αναφέρει μόνο λακωνικά: «Ο κ. Πρόεδρος αμέσως [...] έσπευσε στον γέροντα Φιλάρετο, για να επιτύχει ο ίδιος, με το κύρος του, την υπογραφή του». Και παρακάτω: «Το υπογεγραμμένο έγγραφο παρέδωσε μέσα σε μία ώρα ο κ. Πάβλενκο».
Τι συνέβη μέσα σε αυτή την ώρα; Γιατί τη νύχτα ο Φιλάρετος ήταν «ανένδοτος και αδιάλλακτος», ενώ το πρωί μέσα σε μία ώρα υπέγραψε το ακριβώς αντίθετο;
Στο να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα θα βοηθήσουν οι αποκαλύψεις του ίδιου του Φιλαρέτου, που ειπώθηκαν έξι μήνες αργότερα, μετά την σκανδαλώδη αποχώρησή του από την ΟΕΟ.
«Εσείς θα διοικείτε την Εκκλησία»
Τον Ιούνιο του 2019, όταν η σύγκρουση του Φιλαρέτου με τον Επιφάνιο είχε ήδη βγει στην επιφάνεια, ο επικεφαλής της ΟΕΟ-ΠΚ δήλωσε ότι πριν από την «ενωτική σύνοδο» υπήρχε προφορική συμφωνία για την κατανομή της εξουσίας.
Σύμφωνα με τον Φιλάρετο, ο Ποροσένκο του υποσχέθηκε παρουσία του Επιφανίου: «Εσείς θα διοικείτε την Εκκλησία, όπως τη διοικείτε». Στον Επιφάνιο δε ανατέθηκε η εξωτερική εκπροσώπηση.
Σε άλλο σχόλιό του ο Φιλάρετος διευκρινίζει: «Ανάμεσα στον πρόεδρο, τον Επιφάνιο και εμένα υπήρχε συμφωνία ότι ο Επιφάνιος θα είναι προκαθήμενος, αλλά θα εκπροσωπεί την ουκρανική εκκλησία προς τα έξω, ενώ στο εσωτερικό παραμένει το Πατριαρχείο Κιέβου, και αυτό το πατριαρχείο θα διοικεί ο πατριάρχης Φιλάρετος».
Εξηγεί: «Ήταν μια συμφωνία, στην οποία προχώρησα αποσύροντας την υποψηφιότητά μου – υπήρχε όρος, και γι' αυτό με εξαπάτησαν. Μου είπαν ότι θα διοικώ το Πατριαρχείο του Κιέβου, αλλά στην πράξη δεν έγινε έτσι».
Τον Ιανουάριο του 2021 αυτή την εκδοχή επιβεβαίωσε εμμέσως ο Αλεξάντερ Ντραμπίνκο, ο οποίος δήλωσε ότι στον Φιλάρετο υποσχέθηκαν την πραγματική διοίκηση της νέας εκκλησίας, ενώ ο Επιφάνιος θα έπαιζε τον ρόλο της «βασίλισσας της Αγγλίας».
Μετά τη δημοσίευση του χρονικού του Γκριγκόρι το παζλ συμπληρώνεται σε μια λίγο-πολύ κατανοητή εικόνα. Προκύπτει ότι ο Φιλάρετος παραιτήθηκε από την αξίωση για επίσημη προκαθημένια θέση στην ΟΕΕ με βάση προφορικές διαβεβαιώσεις του Ποροσένκο και του Επιφανίου. Διαφορετικά, η αλλαγή της στάσης του δύσκολα εξηγείται. Ο ίδιος ο Φιλάρετος το λέει ως εξής: «Αυτή τη συμφωνία δεν την υπογράψαμε, επειδή εμπιστευόμουν. Και τον Πρόεδρο τον εμπιστευόμουν, και τον Επιφάνιο τον εμπιστευόμουν. Κι εκείνοι με εξαπάτησαν».
Γιατί ο Ποροσένκο δεν μπορούσε να επιτρέψει στον εαυτό του ένα δεύτερο 2008
Το 2008 ο πρόεδρος Γιούσενκο προσπάθησε να εξασφαλίσει από τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο υποχώρηση υπέρ του Φιλαρέτου. Δεν τα κατάφερε – το σχέδιο σταμάτησε. Το 2018 το ίδιο επεδίωξε ο Ποροσένκο. Δεν τα κατάφερε. Και ο Πέτρο Αλεξέγιεβιτς έκανε αυτό που δεν τόλμησε ο Γιούσενκο: εξαπάτησε τον Φιλάρετο.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο 2008 και στο 2018; Η απάντηση βρίσκεται στην επιφάνεια. Αν το 2008 το σχέδιο δημιουργίας μιας υπό όρους ΟΕΕ ήταν απλώς ένα επεισόδιο της ουκρανικής πολιτικής ζωής, το 2018 έγινε το μεγαλύτερο πολιτικό σχέδιο του ίδιου του Ποροσένκο. Διακυβεύονταν η δεύτερη προεδρική θητεία. Αυτό το παραδέχονταν ακόμη και πρόσωπα από το πολιτικό του περιβάλλον. Ένας από τους πολιτικούς τεχνολόγους της ομάδας του Ποροσένκο, ο Τάρας Μπερεζοβέτς, έλεγε το καλοκαίρι του 2018: «Μπορεί να πει κανείς ότι είναι μια συνηθισμένη προεκλογική τεχνολογία. Και θα είναι αλήθεια…».
Βεβαίως, οι υποστηρικτές του σχεδίου παρουσίαζαν το αυτοκέφαλο ως ζήτημα κρατικής ανεξαρτησίας, εθνικής ασφάλειας και ούτω καθεξής. Όμως μέχρι το τέλος του 2018 δεν ήταν πλέον δυνατό να διαχωριστεί από την πολιτική. Στο τέλος της θητείας του ο Ποροσένκο δεν μπορούσε να παρουσιάσει στην κοινωνία ούτε οικονομική πρόοδο, ούτε αξιοσημείωτη άνοδο του βιοτικού επιπέδου, ούτε την ειρήνη στο Ντονμπάς, που είχε υποσχεθεί ήδη από την αρχή της.
Γι' αυτό ακριβώς έκανε το Τόμο τον πυλώνα της εκστρατείας του για δεύτερη θητεία και του συνθήματος «Армія, мова, віра». Η αποτυχία της «ενωτικής συνόδου» την τελευταία στιγμή θα έμοιαζε όχι απλώς με αποτυχία των εκκλησιαστικών διαπραγματεύσεων, αλλά με πολιτική ήττα πριν ακόμη από τις εκλογές.
Και όταν ένα εικοσιτετράωρο πριν από τη «σύνοδο» ο Ποροσένκο βρέθηκε πρακτικά στην ίδια θέση με τον Γιούσενκο πριν από δέκα χρόνια, δεν μπορούσε απλώς να επιτρέψει στον εαυτό του αποτυχία. Γι' αυτό ακριβώς ο Πάβλενκο τηλεφωνούσε «τρομοκρατημένος» στον πρόεδρο με την είδηση ότι οι Έλληνες αναχωρούν. Γι' αυτό ακριβώς η αντιπροσωπεία του Φαναρίου ουσιαστικά τέθηκε υπό κράτηση. Γι' αυτό ακριβώς στον Φιλάρετο, κατά πάσα πιθανότητα, δόθηκαν υποσχέσεις που κανείς δεν σκόπευε να τηρήσει.
Και τι σχέση έχει εδώ η Εκκλησία;
Σε όλη αυτή την ιστορία προκαλεί κατάπληξη όχι τόσο το πλήθος των ραδιουργιών, των μυστικών συμφωνιών, των πολιτικών πιέσεων και των διαψευσμένων προσδοκιών, όσο κάτι άλλο: τι σχέση έχουν όλα αυτά με το Ευαγγέλιο και με την αποστολή για την οποία υπάρχει η Εκκλησία;
Οι πολιτικοί βλέπουν την Εκκλησία ως εργαλείο. Τη χρειάζονται για τις εκλογές, για την κινητοποίηση των ψηφοφόρων, για την ενίσχυση της εξουσίας και για την επίλυση γεωπολιτικών προβλημάτων. Ας αναρωτηθούμε όμως: ποιο γεωπολιτικό πρόβλημα έλυνε ο Χριστός όταν έλεγε: «…οἰκοδομήσω μου τὴν ἐκκλησίαν…» (Ματθ. 16, 18); Ποια εξουσία ενίσχυε; Ποιους ψηφοφόρους κινητοποιούσε;
Δεν υπάρχει άραγε η Εκκλησία για να ενώνει τους ανθρώπους με τον Θεό; Για να γίνουν πραγματικότητα για κάθε πιστό τα λόγια του Χριστού: «…καθὼς σύ, Πάτερ, ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν σοί, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἓν ὦσιν…» (Ιω. 17, 21);
Όταν όμως διαβάζει κανείς το χρονικό του Γρηγόριου και τις αποκαλύψεις του Φιλάρετου, του Ντραμπίνκο, του Μπαλόγκα και άλλων για το πώς δημιουργήθηκε η ΟΕΕ (Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας), είναι δύσκολο να απαλλαγεί από την εντύπωση ότι όλα αυτά οδηγούν προς την αντίθετη κατεύθυνση.
