Ελευθερία είναι όταν δεν έχεις τίποτα να σου αφαιρέσουν
Ο φόβος απέναντι στους διώκτες στηρίζεται στη φιλοκτημοσύνη. Ρωτάμε τον άγιο Βασίλειο τον Μέγα γιατί έμεινε αδιάφορος στις απειλές του έπαρχου.
Η επιλογή ανάμεσα στη ζωή σύμφωνα με τις εντολές και στην ήσυχη ζωή τίθεται μπροστά μας καθημερινά. Τη νύχτα, στριφογυρίζοντας άγρυπνοι ή τρέμοντας από φόβο κατά τους βομβαρδισμούς, ξεψαχνίζουμε στο μυαλό μας όλα όσα μπορούμε να χάσουμε εν καιρώ πολέμου και διωγμού της Εκκλησίας. Το διαμέρισμα στο οποίο επενδύσαμε όλη μας την περιουσία. Τη δουλειά που ψάχναμε μισό χρόνο. Την υγεία που ήδη εξαντλείται. Τον σεβασμό ανθρώπων που μας είναι αγαπητοί ή από τους οποίους εξαρτάται η καριέρα μας. Στο τέλος, αναγκαζόμαστε να πάρουμε μια απόφαση συμβιβασμού.
Ο άγιος Βασίλειος ο Μέγας βρέθηκε κάποτε σε θέση πολύ πιο τρομερή από τη δική μας. Ο αυτοκράτορας Βάλης υποστήριζε τους αρειανούς, οι οποίοι δίδασκαν ότι ο Υιός του Θεού είναι κτιστός και όχι ίσος με τον Πατέρα. Οι ορθόδοξοι επίσκοποι εξορίζονταν ο ένας μετά τον άλλον. Ήρθε η σειρά και του επισκόπου Καισάρειας της Καππαδοκίας. Ο έπαρχος, το δεξί χέρι του αυτοκράτορα, τον κάλεσε κοντά του και ζήτησε να περάσει με το μέρος των αρειανών.
Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, φίλος του Βασιλείου, κατέγραψε αργότερα αυτή την ιστορική συζήτηση. Ας μεταφερθούμε νοερά στην Καισάρεια και ας ρωτήσουμε για αυτή την ιστορία τον ίδιο τον άγιο Βασίλειο.
Το κελί όπου δεν υπάρχει τίποτα να απογραφεί
Ο Δεσπότης μας δέχεται σε ένα μικρό δωμάτιο. Φοράει ένα τραχύ τριχωτό ένδυμα. Στο ράφι στέκονται λίγα βιβλία, δίπλα στον τοίχο ένα πάγκος, τίποτε άλλο. Ένας αδύνατος, εξαντλημένος άνθρωπος σηκώνει πάνω μας προσεκτικά μάτια και με μια χειρονομία μας προσκαλεί να καθίσουμε.
Ο άγιος Γρηγόριος έγραφε ότι στην ανάκριση ο Βασίλειος μπήκε «σαν καλεσμένος σε πανηγύρι και όχι σε δίκη». Η ηρεμία με την οποία μας υποδέχεται το θυμίζει.
– Δέσποτα, λένε ότι ο έπαρχος σας απείλησε με φοβερά πράγματα. Με ποια ακριβώς;
– Απαρίθμησε όσα, κατά τη γνώμη του, έπρεπε να με φοβίσουν, – απαντά αργά ο άγιος. – Θα μου πάρει την περιουσία. Θα με στείλει εξορία. Θα με βασανίσει. Θα με σκοτώσει. Του είπα: σκέψου κάτι άλλο, αν μπορείς, γιατί τίποτα από αυτά δεν με αγγίζει.
Δείχνει με το χέρι του το δωμάτιό του.
– Κοίτα μόνος σου. Για να πάρει κανείς την περιουσία, πρέπει να υπάρχει κάποια. Εκτός αν ήθελε να μου πάρει αυτό το ράσο και μερικά βιβλία – σε αυτά βρίσκεται όλος μου ο πλούτος.
Εξορία από ξένο σπίτι
– Όμως η εξορία σημαίνει να χάσετε το σπίτι σας, το ποίμνιό σας, όλα όσα χτίσατε εδώ.
Ο άγιος δεν απαντά αμέσως. Κοιτάζει από το μικρό παράθυρο, απ’ όπου φαίνεται η πόλη.
– Τι είναι η εξορία δεν το ξέρω. Σε κανένα τόπο δεν είμαι προσκολλημένος. Η Καισάρεια, όπου ζω τώρα, δεν είναι δική μου. Και κάθε τόπος όπου θα με στείλουν θα γίνει δικός μου. Ή μάλλον, κάθε τόπος ανήκει στον Θεό.
– Και τα βασανιστήρια;
– Τι να βασανίσει; – ο Δεσπότης ανοίγει τα αδύνατα χέρια του. – Σώμα σχεδόν δεν μου έχει μείνει. Φτάνει μόνο για το πρώτο και το τελευταίο χτύπημα.
Στα λόγια του ακούγεται αστείο. Πίσω από αυτό το αστείο όμως κρύβονται χρόνια αυστηρής άσκησης.
– Και τον θάνατο επίσης δεν τον φοβηθήκατε;
– Ο θάνατος για μένα είναι ευεργεσία. Θα με οδηγήσει πιο γρήγορα στον Θεό. Για Εκείνον ζω και εργάζομαι, προς Εκείνον από καιρό σπεύδω.
Ένας συνομιλητής που δεν είχε συναντήσει ποτέ επίσκοπο
Ο έπαρχος, σύμφωνα με τη διήγηση του αγίου Γρηγορίου, έμεινε κατάπληκτος από τη σταθερότητα του αγίου Βασιλείου. Ομολόγησε ότι «ποτέ μέχρι τώρα κανείς δεν μίλησε μπροστά μου με τέτοιον τρόπο και με τέτοια ελευθερία».
– Τι του απαντήσατε, Δέσποτα;
Ο άγιος κλείνει για μια στιγμή τα μάτια, θυμούμενος με ένα χαμόγελο:
– Του είπα ότι, απ’ ό,τι φαίνεται, δεν του είχε τύχει ακόμα να μιλήσει με επίσκοπο.
Η απάντηση ακούγεται τολμηρή και ρωτάμε διστακτικά:
– Δεν είναι αυτό υπερηφάνεια; Στον χριστιανό έχει δοθεί εντολή ταπεινοφροσύνης.
Ο Δεσπότης σοβαρεύει και ακουμπά την παλάμη του στο τραπέζι, σαν να χαράσσει μια γραμμή.
– Σε όλα τα άλλα είμαστε μετριόφρονες και πιο ταπεινοί από οποιονδήποτε. Έτσι προστάζει η εντολή. Όταν όμως πρόκειται για τον Θεό και υψώνεται φωνή εναντίον Του, ξεχνάμε τα πάντα και βλέπουμε μπροστά μας μόνο τον Θεό.
Γιατί λοιπόν δεν μπορούσε να δεχτεί τη διδασκαλία των αρειανών; Στον έπαρχο ο άγιος το εξήγησε με μία φράση:
– Εγώ ο ίδιος είμαι δημιούργημα του Θεού και καλούμαι να γίνω θεός. Πώς λοιπόν να προσκυνήσω ένα δημιούργημα;
Οι αρειανοί θεωρούσαν τον Υιό του Θεού κτιστό, και για τον άγιο Βασίλειο το να το παραδεχτεί αυτό σήμαινε να προσκυνήσει το κτίσμα αντί του Κτίστη. Ο άνθρωπος όμως καλείται στη θέωση – στην ένωση με τον Θεό κατά χάριν. Μια τέτοια αντικατάσταση δεν μπορεί να τη δεχτεί.
Σταθερότητα χωρίς πείσμα
Παρά την αδιαλλαξία του, ο άγιος Βασίλειος δεν ήταν άνθρωπος που διαφωνούσε μόνο για να διαφωνεί. Ο άγιος Γρηγόριος διηγείται πόσο προσεκτικά διάλεγε τα λόγια του ο φίλος του στις θεολογικές διαμάχες. Καταλάβαινε ότι, όταν η ευσέβεια έχει κλονιστεί, μπορεί κανείς, μαχόμενος για μία έκφραση, «να τα καταστρέψει όλα με την υπερβολή».
Σε μια λέξη μπορούσε να υποχωρήσει. Στην πίστη – ποτέ.
Ο ιστορικός Θεοδώρητος Κύρου μεταφέρει την ίδια συζήτηση με τον δικό του τρόπο. Σε αυτόν ο έπαρχος υπόσχεται πρώτα στον Βασίλειο τη φιλία του αυτοκράτορα, και ο άγιος απαντά ότι την εκτιμά μόνο μαζί με την ευσέβεια, ενώ χωρίς ευσέβεια τη θεωρεί καταστροφή. Όταν δε ο έπαρχος του πετά: «τρελαίνεσαι», ο Δεσπότης απαντά: «Εύχομαι να έχω πάντοτε μια τέτοια τρέλα».
Ο έπαρχος που παραδέχτηκε την ήττα
Στο τέλος ο έπαρχος, πια χωρίς απειλές, άφησε τον Βασίλειο να φύγει. Έπειτα πήγε στον αυτοκράτορα και ανέφερε: «νικηθήκαμε, βασιλιά, από τον προϊστάμενο αυτής της Εκκλησίας. Είναι άνδρας ανώτερος από τις απειλές, σταθερότερος από τα επιχειρήματα, ισχυρότερος από τις πιέσεις». Ο Βάλης απαγόρευσε να χρησιμοποιηθεί βία εναντίον του αγίου.
– Και τι έγινε μετά, Δέσποτα;
– Μετά ήρθε η εορτή των Θεοφανείων, – λέει ο άγιος. – Ο αυτοκράτορας ήρθε στον ναό. Γινόταν η ακολουθία, αντηχούσε η ψαλμωδία, ο λαός στεκόταν σαν θάλασσα. Ο βασιλιάς προσέφερε δώρα που είχε ετοιμάσει με τα ίδια του τα χέρια. Κανείς όμως δεν βγήκε να τα παραλάβει. Παραπάτησε, και ένας από τους λειτουργούς του ιερού τον έπιασε από το μπράτσο για να μην πέσει.
Ο άγιος Γρηγόριος παρομοιάζει τον Βάλη μετά από εκείνη την ημέρα με σίδερο που μαλακώνει στη φωτιά αλλά παραμένει σίδερο. Ο αυτοκράτορας έπαψε να απειλεί και άρχισε να θαυμάζει, ωστόσο σε κοινωνία με τον επίσκοπο Βασίλειο δεν μπήκε ποτέ: ντρεπόταν να δείξει την αλλαγή του.
Η εξορία που δεν έγινε
– Άρα σας άφησαν ήσυχο;
– Όχι αμέσως, – ο Δεσπότης χαμογελά ξανά. – Το διάταγμα της εξορίας το ετοίμασαν παρ’ όλα αυτά. Τη νύχτα μου ετοίμασαν άμαξα. Οι εχθροί χειροκροτούσαν, οι δικοί μας κατσουφιάσανε.
– Και τι κάνατε εκείνη τη νύχτα;
– Είπα σε έναν από τους συνοδούς να πάρει το σημειωματάριο και να με ακολουθήσει.
Σε λίγες ώρες θα τον έπαιρναν άγνωστο πού, κι εκείνος σκέφτεται τη δουλειά και παίρνει μαζί του χαρτί. Την ίδια νύχτα, όπως γράφει ο άγιος Γρηγόριος, αρρώστησε βαριά ο γιος του αυτοκράτορα και η εξορία δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.
Σηκωνόμαστε για να αποχαιρετήσουμε. Επιτέλους έγινε κατανοητό ότι φοβόμαστε να χάσουμε αυτό που σφίγγουμε υπερβολικά δυνατά.
Ο άγιος Βασίλειος είχε από καιρό παραδώσει στην εξουσία του Θεού την περιουσία του, τον τόπο διαμονής του, το σώμα του και την ίδια του τη ζωή. Γι’ αυτό ο έπαρχος δεν βρήκε τίποτα που να μπορούσε να του αφαιρέσει.
Ο Δεσπότης μας συνοδεύει ως την πόρτα και λέει στον αποχαιρετισμό:
– Κάθε τόπος ανήκει στον Θεό, και προς Εκείνον από καιρό σπεύδω. Και εκείνος που πηγαίνει προς τον Θεό δεν έχει τίποτα να χάσει στον δρόμο.
