Ο αδελφός του τελώνη και ο αδελφός του Κυρίου
Για τον γιο του Αλφαίου το Ευαγγέλιο σιωπά, και οι ερμηνευτές επί αιώνες διαφωνούν για το ποιος ήταν. Και η Εκκλησία στην άμεση γειτνίαση μνημονεύει δύο αποστόλους με το όνομα Ιάκωβος.
Ο ευαγγελιστής Ματθαίος απαριθμεί κατά ζεύγη το σύνολο των δώδεκα αποστόλων. Ένατος στον κατάλογο αυτόν στέκει ένας άνθρωπος, για τον οποίο παρακάτω δεν λέγεται ούτε λέξη: «Ιάκωβος ο του Αλφαίου και Λεββαίος ο επικληθείς Θαδδαίος» (Ματθ. 10:3). Σε αντίθεση με άλλους, έχει και όνομα και πατρώνυμο. Το πατρώνυμο εδώ είναι νοηματική ανάγκη: ανάμεσα στους Δώδεκα υπήρχαν δύο Ιάκωβοι, και τον δεύτερο, τον υιό του Ζεβεδαίου, έπρεπε με κάποιον τρόπο να τον ξεχωρίσουν.
Ωστόσο, ακριβώς αυτό το πατρώνυμο αποδεικνύεται εδώ καίριο. Στον ευαγγελιστή Μάρκο ο Χριστός περπατά κατά μήκος της ακτής της θάλασσας και βλέπει έναν τελώνη στο τελωνείο, να εισπράττει τους φόρους. Ο Μάρκος τον ονομάζει «Λευί του Αλφαίου». Ακούγονται τα λόγια: «ακολούθει μοι» (Μαρκ. 2:14). Ο τελώνης σηκώνεται και ακολουθεί τον Μεσσία. Στον κατάλογο των Δώδεκα ο άνθρωπος αυτός είναι γραμμένος πια διαφορετικά – «Ματθαίος ο τελώνης» (Ματθ. 10:3). Και αμέσως μετά από αυτόν στέκει ένας ακόμη υιός του Αλφαίου.
Το Ευαγγέλιο πουθενά δεν τους ονομάζει ρητά αδελφούς. Στο συμπέρασμα για τη συγγένεια των αποστόλων κατέληξε η Παράδοση. Ο άγιος Δημήτριος του Ροστόφ ανοίγει τον βίο του αγίου ως εξής: «Ο άγιος απόστολος Ιάκωβος ήταν υιός του Αλφαίου και αδελφός του αποστόλου και ευαγγελιστή Ματθαίου, που πριν ήταν τελώνης». Τον ίδιο τον Αλφαίο η Εκκλησία τον τιμά επίσης ως απόστολο. Πράγματι ευσεβής οικογένεια, όπου μαθητές του Χριστού έγιναν ο πατέρας και οι δύο υιοί του.
Ακολούθως ο Ιάκωβος κατευθύνεται προς νότο. Κηρύττει στην Ιουδαία, μαζί με τον απόστολο Ανδρέα φτάνει μέχρι την Έδεσσα, έπειτα πηγαίνει στη Γάζα, στην Ελευθερόπολη και στην Αίγυπτο. Το τέλος του έρχεται στην παραθαλάσσια Όστρακίνη: ο απόστολος σταυρώνεται και πεθαίνει, κατά τα λόγια του αγίου Δημητρίου, «ως μιμητής των παθημάτων του Χριστού». Άλλες παραδόσεις λένε διαφορετικά. Κατά μία εκδοχή, τον απόστολο τον λιθοβόλησαν στη Μαρμαρική, ενώ σε συριακό κατάλογο αναγράφεται ότι σκοτώθηκε και ετάφη στη Βατνάν. Το ακριβές έτος του θανάτου του κήρυκα είναι άγνωστο.
Πόσους Ιακώβους γνώριζε η Εκκλησία;
Αξιοσημείωτο είναι ότι η Καινή Διαθήκη γνωρίζει περισσότερους του ενός Ιακώβους. Ο υιός του Ζεβεδαίου, αδελφός του Ιωάννη του Θεολόγου, χάθηκε από μαχαίρι. Ο υιός του Αλφαίου ανήκει στους Δώδεκα. Και υπάρχει ακόμη ο Ιάκωβος, ο «αδελφός του Κυρίου», ο πρώτος επίσκοπος Ιεροσολύμων.
Η χριστιανική Ανατολή θεωρεί με βεβαιότητα ότι πρόκειται για τρία διαφορετικά πρόσωπα και τους μνημονεύει σε διαφορετικές ημέρες. Ο αδελφός του Κυρίου για τους ορθοδόξους είναι απόστολος εκ των Εβδομήκοντα, υιός του Ιωσήφ του Μνήστορος από την πρώτη του γυναίκα. Η Δύση ακολούθησε άλλο δρόμο. Εκεί επικράτησε η γνώμη ότι ο Ιάκωβος του Αλφαίου και ο αδελφός του Κυρίου είναι ένα και το αυτό πρόσωπο.
Κύριος εισηγητής αυτής της εκδοχής είναι ο μακάριος Ιερώνυμος. Γράφει πραγματεία εναντίον κάποιου Ελβίδιου. Εκείνος θεωρούσε τους «αδελφούς του Κυρίου» παιδιά του Ιωσήφ και της Παρθένου Μαρίας. Ο Ιερώνυμος υπερασπίζεται θερμά την αειπαρθενία της Θεοτόκου και προτείνει τη δική του λύση του επίμαχου ζητήματος. Οι «αδελφοί» είναι εξαδέλφια. Ο Αλφαίος και ο Κλεοπάς είναι ένα πρόσωπο. Και ο αδελφός του Κυρίου είναι απόστολος, αφού έτσι τον ονομάζει ο Παύλος: «έτερον δε των αποστόλων ουκ είδον, ει μη Ιάκωβον τον αδελφόν του Κυρίου» (Γαλ. 1:19). Αφού είναι απόστολος, άρα ανήκει στους Δώδεκα.
Ωστόσο, ο αναφερθείς στίχος της Προς Γαλάτας Επιστολής επιδέχεται διάφορες ερμηνείες. Στην Ανατολή παρόμοια σκέψη εμφανίστηκε επίσης, πιθανώς για πρώτη φορά – στον άγιο Κλήμη Αλεξανδρείας. Αυτός αναφέρει μόνο δύο: «Ήταν δύο Ιάκωβοι: ο ένας – ο „Δίκαιος“, ο άλλος αποκεφαλίστηκε».
Σύγχυση προσθέτει και ο Μάρκος. Ανάμεσα στις γυναίκες στον Σταυρό ονομάζει τη Μαρία, μητέρα του «Ιακώβου του μικρού» (Μαρκ. 15:40). Έτσι διέκριναν αυτόν τον Ιάκωβο από τον υιό του Ζεβεδαίου, αλλά ποιος είναι, οι ερμηνευτές διαφωνούν μέχρι σήμερα.
Με όλη την οξύτητα της διαμάχης, στο κυριότερο τα μέρη της συζήτησης συμφωνούν. Την εκδοχή του Ελβιδίου η Εκκλησία την απέρριψε, και την αειπαρθενία της Θεοτόκου την ομολογούν και η Ανατολή και η Δύση. Διαφωνούν σε άλλο: πόσοι Ιάκωβοι κρύβονται πίσω από τις σελίδες του Ευαγγελίου.
Γόνατα σαν της καμήλας
Για τον αδελφό του Κυρίου είναι γνωστά πολύ περισσότερα απ' ό,τι για τον Ιάκωβο του Αλφαίου. Τον θάνατό του περιέγραψε ο αρχαίος εκκλησιαστικός συγγραφέας Ηγήσιππος, και τη διήγηση διέσωσε ο ιστορικός Ευσέβιος.
Τα γεγονότα διαδραματίζονται στην Ιερουσαλήμ στις αρχές της δεκαετίας του 60. Τον Ιάκωβο τον λένε εδώ Δίκαιο. Δεν πίνει οίνο και φορά λινά ενδύματα. Ο Ηγήσιππος προσθέτει μια πολύτιμη λεπτομέρεια: «Τα γόνατά του είχαν γίνει σκληρά σαν της καμήλας, επειδή προσευχόταν πάντοτε γονατιστός και ζητούσε συγχώρηση για τον λαό».
Το πολιτικό πλαίσιο το δίνει ο Ιώσηπος Φλάβιος. Ο έπαρχος Φήστος έχει πεθάνει, ο νέος, ο Αλβίνος, βρίσκεται ακόμη καθ' οδόν. Στην Ιουδαία δεν υπάρχει προσωρινά ρωμαϊκή εξουσία. Ο αρχιερέας Άνανος εκμεταλλεύεται το κενό και συγκαλεί το συνέδριο.
Τον Ιάκωβο τον ανεβάζουν στο πτερύγιο του ναού – στο ίδιο ακριβώς σημείο όπου ο διάβολος ανέβασε τον Χριστό κατά τους πειρασμούς. Τον δίκαιο τον γκρεμίζουν κάτω. Είναι ακόμη ζωντανός και προσεύχεται: «Κύριε Θεέ, Πάτερ! Σε παρακαλώ, συγχώρησέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Είναι σχεδόν κατά λέξη τα λόγια του Χριστού πάνω στον Σταυρό (Λκ. 23:34). Τον τελειώνει ένας γναφέας – τεχνίτης που κατεργαζόταν και πύκνωνε το ύφασμα. Χτυπά τον επίσκοπο με το εργαλείο της δουλειάς του. Το εργαλείο του τεχνίτη γίνεται όργανο εκτέλεσης, και ο ετοιμοθάνατος προσεύχεται για τους δημίους του.
Στη Δύση ήρωα αυτής της σκηνής θεωρούν τον Ιάκωβο του Αλφαίου, έναν από τους Δώδεκα. Η Ανατολή επιμένει στο πρόσωπο του επισκόπου Ιεροσολύμων.
Το ζήτημα πόσοι ήταν οι Ιάκωβοι οι θεολόγοι δεν το έκλεισαν ποτέ. Η Εκκλησία τους συμφίλιωσε όλους με το ημερολόγιο. Στις 22 Οκτωβρίου τιμά τον γιο του Αλφαίου, τον αδελφό του τελώνη. Στις 5 Νοεμβρίου – τον αδελφό του Κυρίου, επίσκοπο Ιεροσολύμων, τον προσευχητή με τα γόνατα της καμήλας. Όποια και αν ήταν η μεταξύ τους σχέση, και οι δύο Ιάκωβοι προσεύχονται στον Θεό για ένα πράγμα – για τη συγχώρηση των αμαρτιών μας.
