Από πού πηγάζει η ελπίδα της σωτηρίας;
Συνομιλία με τον άγιο Δημήτριο του Ροστόβ για τα Μηναία, τη μετάνοια και την ελπίδα κάθε αμαρτωλού.
Κάθε φορά που αφήνω στην άκρη έναν ακόμη τόμο των Μηναίων, νιώθω μια γνωστική ασυμφωνία: γιατί να τα διαβάζει κανείς όλα αυτά, αν οι σύγχρονοι άνθρωποι δεν ζουν πια και δεν μπορούν να ζήσουν όπως οι αρχαίοι άγιοι; Ανάμεσα στη δική μας φασαρία, στην βραδινή κούραση, στις νύχτες με πυραύλους και drones και στους αγώνες των αρχαίων ασκητών, φαίνεται πως χάσκει άβυσσος. Δημιουργείται η αίσθηση ότι η αγιότητα είναι μια κλειστή λέσχη αρχαίων γιγάντων του πνεύματος, όπου ο σύγχρονος άνθρωπος δεν έχει πρόσβαση για πάντα.
Με αυτή την αμηχανία πηγαίνουμε σε μια βραδινή συζήτηση με έναν άνθρωπο που αφιέρωσε 20 χρόνια της ζωής του στη σύνταξη ενός πλήρους συνόλου βίων αγίων. Καθόμαστε απέναντι από τον αρχιποιμένα, θέλοντας να εκφράσουμε την πικρία που έχει συσσωρευτεί μέσα μας.
– Δέσποτα, συγκεντρώσατε αυτές τις διηγήσεις των βίων ψίχα-ψίχα. Πείτε μας όμως ειλικρινά: πιστεύατε πράγματι ότι ένας απλός άνθρωπος μπορεί να επαναλάβει τον αγώνα των αρχαίων μαρτύρων;
Ο Δεσπότης χαμογελά απαλά και πρώτα λέει λίγα για τον εαυτό του:
– Γεννήθηκα στο χωριό Μακάροφ, κοντά στο Κίεβο, στην οικογένεια του Κοζάκου εκατόνταρχου Σάββα Τουπτάλο και της μητέρας Μαρίας. Εγώ, ο αμαρτωλός, γεννήθηκα από χριστιανούς γονείς. Σπούδασα στο Κολέγιο Κιέβου-Μογκίλα και εκάρην μοναχός στη μονή του Κυρίλλου. Και στις 6 Μαΐου του 1684, στη μονή των Σπηλαίων, μου ανατέθηκε ως υπακοή η συγγραφή των βίων των αγίων. Ο αρχιμανδρίτης Βαρλαάμ μου πρότεινε αυτό το έργο. Κάθισα στο τραπέζι και είπα μέσα μου: «Δώσε, Θεέ μου, να το τελειώσω». Δεν αναζήτησα δόξα. Ήταν μοναχική υπακοή.
– Η ημέρα σας όμως ήταν γεμάτη φροντίδες που αποσπούσαν από την προσεκτική εργασία! Συνεχείς μετακινήσεις, διοίκηση μονών, κηρύγματα, επίλυση οικονομικών διαφορών. Πώς είναι να γράφει κανείς για τα ουράνια ύψη, όταν ο πρωινός ήχος της καμπάνας σε ξυπνά μετά από σύντομο ύπνο και μπροστά σου βρίσκεται πάλι ένα σωρό καθημερινά προβλήματα;
– Έγραφα τις νύχτες! – απαντά σύντομα ο άγιος χρονογράφος. – Μερικές φορές ξάπλωνα να κοιμηθώ με τα ρούχα, χωρίς να ξεντυθώ. Άφησα μάλιστα και την ηγουμενία του Μπατουρίν για να περιγράψω πιο ήσυχα τους βίους των αγίων. Εγκαταστάθηκα στο Σκήτη του Κρούπιτσκι.
Ήθελα ησυχία. Μα από τον εαυτό σου πού να ξεφύγεις; Οι βιοτικές φροντίδες με ακολουθούσαν παντού.
Τα βιβλία τυπώνονταν στο Κίεβο χωρίς κανένα δικό μου έξοδο, η Λαύρα βοηθούσε, αλλά η εργασία προχωρούσε με δυσκολία. Φυλλομετρούσα τα Μηναία του Μακαρίου, λατινικά συγκεντρωτικά έργα, συνέκρινα κείμενα. Κάποτε αμφέβαλλα: μου φαινόταν ότι μπροστά μου δεν είχα τόσο ιστορία, όσο εγκώμιο. Το χέρι κουραζόταν, τα μάτια εξασθενούσαν. Κι εγώ πάντοτε δεν προλάβαινα να τα κάνω όλα εγκαίρως.
Ουράνιος επισκέπτης πριν την αυγή
– Δέσποτα, – συνεχίζουμε εμείς, – δεν σας φαινόταν τότε ότι ωραιοποιείτε τα γεγονότα; Διαβάζει κανείς τις περιγραφές σας για τα βασανιστήρια των αγίων μαρτύρων και σκέφτεται: ένας άνθρωπος από σάρκα και αίμα απλώς δεν θα άντεχε κάτι τέτοιο.
Ο άγιος Δημήτριος περνά το χέρι του πάνω στο φθαρμένο μανίκι του ράσου και συνεχίζει τη συζήτηση με σοβαρό τόνο:
– Στη νηστεία των Χριστουγέννων, μία νύχτα, αφού τελείωσα την περιγραφή των παθών του αγίου μάρτυρα Ορέστη, ξάπλωσα να κοιμηθώ με τα ρούχα, – θυμάται ο συντάκτης των βίων. – Και είδα όνειρο. Μου παρουσιάστηκε ο ίδιος ο μάρτυρας Ορέστης. Το βλέμμα του ήταν χαρούμενο.
Μου έδειξε τις πληγές του και είπε: «Περισσότερα βάσανα υπέφερα για τον Χριστό, από όσα έγραψες». Μου έδειχνε την πλευρά του που την είχε καψαλίσει το σίδερο, τον ώμο του που τον είχε σχίσει το δρεπάνι, και επαναλάμβανε: «Βλέπεις; Περισσότερα υπέφερα για τον Χριστό».
Εγώ δεν τολμούσα να πω τίποτα εναντίον αυτού, μόνο σιωπούσα με αμηχανία. Και τότε ακριβώς με ξύπνησε ο ήχος της καμπάνας για τον όρθρο.
– Δηλαδή οι βίοι δεν υπερβάλλουν, αλλά μάλλον υποβάλλουν σε σιωπή τα περισσότερα;
– Ακριβώς έτσι, – απαντά ο άγιος. – Η ανθρώπινη γλώσσα είναι ανίσχυρη να μεταδώσει το μέτρο της αγάπης που ο Κύριος δίνει σε όσους Τον αγαπούν. Εμείς γράφουμε λέξεις, ενώ πίσω από τις λέξεις μένει μια αόρατη φωτιά. Ο μάρτυρας ήρθε ο ίδιος σε μένα και μου έδωσε να καταλάβω ότι ο αγώνας του είναι ευρύτερος από τα βιβλικά πλαίσια, στα οποία προσπαθούσα να τον χωρέσω.
Ελπίδα για τον τελευταίο αμαρτωλό
– Τι να κάνουμε όμως εμείς; – θέτουμε το βασικό ερώτημα, για το οποίο ξεκινήσαμε όλη αυτή τη συζήτηση. – Κλείνουμε τους τόμους σας και νιώθουμε απείρως μακριά από το ιδανικό. Μοιάζει σαν, αν κάποιος έχει πέσει, έχει σκοντάψει, έχει παραδοθεί στην ακηδία, η θέση ανάμεσα στους δικαίους να μη του αναλογεί πια.
Ο συντάκτης των βίων ανασηκώνει τα μάτια. Σε αυτά διακρίνεται το έλεος, το οποίο τόσο συχνά ξεχνούν οι αυστηροί ζηλωτές της ευσέβειας.
– «Μπορεί ένας αμαρτωλός άνθρωπος να γίνει αμέσως άγιος και να έχει θέση μαζί με τους αγίους;». Εγώ ο ίδιος έθετα στον εαυτό μου αυτό το ερώτημα.
Και θα απαντήσω τώρα όπως έλεγα κάποτε στο ποίμνιο του Ροστόφ: ας κρίνει ο καθένας όπως θέλει, εγώ δεν θα ντραπώ τον μετανοήσαντα αμαρτωλό να τον τοποθετήσω στην τάξη των παρθένων και να τον γράψω μαζί με τους παρθενεύσαντες! Ας χαίρονται και οι αμαρτωλοί, διότι και γι᾽ αυτούς βρίσκεται θέση ανάμεσα στους αγίους!
– Μήπως είναι όλα τόσο απλά;
– Η σωτηρία απέχει μόνο από τους αμαρτωλούς που δεν μετανοούν, – εξηγεί ο άγιος χρονογράφος. – Από εκείνους που μετανοούν αληθινά, η σωτηρία είναι πολύ κοντά. Η αμαρτωλή του Ευαγγελίου έπλυνε με δάκρυα τα πόδια του Σωτήρα – και έγινε αγία. Ο βίος δεν είναι οδηγός αντιγραφής ξένων πράξεων. Είναι μαρτυρία του ελέους του Θεού. Ο Θεός ήρθε να σώσει όχι τους τέλειους ανθρώπους, αλλά τους μετανοούντες αμαρτωλούς.
Η χαρά της ολοκληρωμένης πορείας
– Εργαστήκατε στις Τέτιες-Μηναίες είκοσι χρόνια. Πότε βάλατε σε αυτές την τελευταία τελεία;
– Στις 9 Φεβρουαρίου 1705, – απαντά με ακρίβεια ο άγιος Δημήτριος. – Έγραψα για τον Αύγουστο την τελευταία σελίδα και στο ημερολόγιό μου κατέληξα: «Αμήν. Δόξα τω Θεώ». Τον Μάιο της ίδιας χρονιάς έστειλαν από το Κίεβο τους τυπωμένους βίους για τον Ιούνιο και τον Ιούλιο. Χάρηκα τόσο πολύ! Έγραφα στους φίλους: είθε ο Θεός να λάβει το συντομότερο ο αμαρτωλός εγώ τον τελευταίο τόμο.
– Γράψατε χιλιάδες σελίδες για την αγιότητα, ηγηθήκατε της επαρχίας του Ροστόφ, κι ωστόσο θεωρούσατε τον εαυτό σας επιτυχημένο;
– Για μένα έγραφαν επαίνους στους φίλους, κι εγώ απαντούσα στις επιστολές: «Δεν είμαι ενάρετος, αλλά κακότροπος, γεμάτος κακά ήθη». Πάντοτε παρακαλούσα: προσευχηθείτε για μένα τον ανάξιο αρχιαμαρτωλό!
Όταν έρθει η ώρα μου, δεν θα βρουν σε μένα τίποτε από περιουσία. Στη διαθήκη έγραψα ακριβώς έτσι: δεν απέκτησα υπάρχοντα, εκτός από άγια βιβλία. Και θα με βρουν το πρωί γονατισμένο μπροστά στην εικόνα, σαν να προσευχόμουν.
Η συζήτηση σιγά-σιγά σβήνει. Έξω από το παράθυρο αρχίζει μια νέα ημέρα. Κοιτάμε πάλι το παλιό φύλλο των Τετίων-Μηναίων και δεν αισθανόμαστε πια την προηγούμενη αποξένωση από την αλήθεια αυτού του βιβλίου.
Οι βίοι γράφτηκαν όχι για να μας οδηγήσουν στην απογοήτευση. Δημιουργήθηκαν από το χέρι ενός ανθρώπου που κι ο ίδιος κουραζόταν, αποκοιμιόταν από εξάντληση χωρίς να ξεντυθεί και ειλικρινά θεωρούσε τον εαυτό του πρώτο των αμαρτωλών. Αυτές οι σελίδες είναι ορθάνοιχτες θύρες προς τον παράδεισο. Και ο άγιος Δημήτριος του Ροστόφ θυμίζει με τρυφερότητα στον καθένα μας: όσο η καρδιά δεν έχει πάψει να χτυπά, η θέση ανάμεσα στους αγίους είναι ανοιχτή για κάθε μετανοούντα άνθρωπο.
