Προειδοποίηση προς την OCU: πού οδηγεί η αρνητική ταυτότητα
Από την άποψη της κοινωνικής ψυχολογίας, η OCU και οι υποστηρικτές της διαπράττουν ένα στρατηγικό λάθος – οικοδομούν την ταυτότητά τους πάνω στην άρνηση. Τι σημαίνει αυτό και σε τι οδηγεί;
Όταν οι άνθρωποι συγκροτούν μια ομάδα, αναπόφευκτα τίθεται το ερώτημα: «ποιοι είμαστε;» Τι είναι αυτό που μας ενώνει; Αυτό ισχύει για κάθε κοινότητα – και για τη θρησκευτική επίσης.
Η ομολογία του Αποστόλου Πέτρου: «Σὺ εἶ ὁ Χριστός, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος» (Κατά Ματθαίον 16:16) έγινε ο βράχος πάνω στον οποίο θεμελιώθηκε η Εκκλησία: «καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς…» (Κατά Ματθαίον 16:18). Από την άποψη της κοινωνικής ψυχολογίας, πρόκειται για θετική ταυτότητα: εμείς είμαστε εκείνοι που πιστεύουμε στον Χριστό ως Υιό του Θεού, στον θάνατό Του, στην Ανάστασή Του και στη λυτρωτική Του θυσία. Η βάση της Εκκλησίας δεν είναι η άρνηση («δεν είμαστε Ιουδαίοι, δεν είμαστε ειδωλολάτρες ή κάτι άλλο»), αλλά η κατάφαση: «Είμαστε εκείνοι που ακολουθούμε τον Χριστό».
Δεν υπάρχουν ομάδες των οποίων η αυτοσυνείδηση να είναι εκατό τοις εκατό θετική ή αρνητική· ωστόσο, σχεδόν πάντοτε μπορεί κανείς να διακρίνει ποιος τύπος υπερισχύει. Ας θυμηθούμε ποιος στο Ευαγγέλιο οικοδομούσε την αυτοαντίληψή του πάνω στην άρνηση και γι’ αυτό καταδικάστηκε: ο Φαρισαίος της παραβολής, ο οποίος έλεγε: «Ὁ Θεός, εὐχαριστῶ σοι ὅτι οὐκ εἰμὶ ὥσπερ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων, ἅρπαγες, ἄδικοι, μοιχοί, ἢ καὶ ὡς οὗτος ὁ τελώνης…» (Κατά Λουκᾶν 18:11). Στη συνέχεια απαριθμούσε τα «κατορθώματά» του, όμως ο πυρήνας της αντίληψής του για τον εαυτό του παρέμενε αρνητικός: «δεν είμαι όπως οι άλλοι».
Σε τι βασίζεται η ταυτότητα της OCU;
Εάν εξετάσουμε προσεκτικά πάνω σε τι θεμελιώνει η OCU την αυτοσυνείδησή της, θα διαπιστώσουμε ότι υπάρχει, βεβαίως, και ένα θετικό στοιχείο: «είμαστε ορθόδοξοι», «είμαστε οι κληρονόμοι του πρίγκιπα Βλαδίμηρου». Ωστόσο, όλα αυτά δεν διαφοροποιούν την OCU από άλλες ορθόδοξες ομολογίες στην Ουκρανία. Τα ίδια ακριβώς λένε για τον εαυτό τους τόσο η UOC όσο και η UOC-KP, ακόμη και οι Ελληνοκαθολικοί, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι είναι κληρονόμοι του «Βαπτίσματος του Βλαδίμηρου».
Γι’ αυτό η OCU αναγκάζεται να οικοδομεί την ταυτότητά της πάνω στην άρνηση: «δεν είμαστε το ‘μοσχοβίτικο’ ορθόδοξο», «δεν είμαστε ο ‘ρωσικός κόσμος’», «δεν είμαστε η UOC».
Ιδού ορισμένα χαρακτηριστικά παραδείγματα από τον επίσημο ιστότοπο της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ουκρανίας.
Από την ανακοίνωση της Ιεράς Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ουκρανίας της 16ης Μαΐου 2022:
«Η ανεξαρτησία των Ορθοδόξων από την επιρροή της Μόσχας αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο για την επίτευξη της νίκης της Ουκρανίας στον παρόντα πόλεμο».
Κήρυγμα του Σεργίου (Επιφανίου) Ντουμένκο της 28ης Μαΐου 2023:
«Ευχαριστούμε τον Θεό για την αναγέννηση τόσο της Ουκρανικής Εκκλησίας όσο και της νέας, αληθινής Ουκρανίας <…>, από τις οποίες έχει αποτιναχθεί ο ζυγός του “ρωσικού κόσμου” και του ολοκληρωτισμού».
Κήρυγμα του Σεργίου (Επιφανίου) Ντουμένκο της 4ης Σεπτεμβρίου 2025:
«Η αποαποικιοποίηση της καθ’ ημάς Εκκλησίας από την αιώνια υποδούλωση στον “ρωσικό κόσμο” <…>. Αλλ’ ημείς, ελευθερούμενοι από τον ρωσικόν ζυγόν, ελευθερούμεθα συγχρόνως και από ταύτα τα πνευματικά δεσμά».
Κήρυγμα του Σεργίου (Επιφανίου) Ντουμένκο της 31ης Ιανουαρίου 2026:
«Το να απελευθερούμεθα από τον ζυγόν, τον οποίον επί πλέον των τριών αιώνων ο “ρωσικός κόσμος” επέβαλλε επί της ψυχής του ουκρανικού λαού, επί της ημετέρας Τοπικής Ορθοδόξου Εκκλησίας, αποτελεί αγαθόν και ευεργέτημα».
Και εις άπασας τας τέσσαρας ανωτέρω διατυπώσεις, κεντρικόν στοιχείον δεν αποτελεί η κατάφασις της ιδίας πίστεως, αλλά η αποστασιοποίησις από την εικόνα του εχθρού.
Χαρακτηριστικά γνωρίσματα της αρνητικής ταυτότητας
Τα παρακάτω περιγραφόμενα γνωρίσματα μπορούν να εκδηλώνονται σε κάθε διομαδικό διαχωρισμό, ωστόσο στην αρνητική ταυτότητα προκύπτουν αναπόφευκτα και εκφράζονται σημαντικά πιο έντονα.
Εχθρότητα. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Βρετανός κοινωνικός ψυχολόγος Henri Tajfel διεξήγαγε σειρά πειραμάτων, τα οποία κατέδειξαν ένα εντυπωσιακό συμπέρασμα: για την εμφάνιση διαομαδικής εχθρότητας δεν απαιτείται πραγματική σύγκρουση συμφερόντων.
Υπό συνθήκες αρνητικής ταυτότητας, όταν μία ομάδα δηλώνει: «εμείς δεν είμαστε αυτοί», δεν αποστασιοποιείται απλώς από τους «άλλους», αλλά τους μετατρέπει σε εχθρούς. Στην περίπτωση αυτή, δεν είναι καν αναγκαία η ύπαρξη σύγκρουσης συμφερόντων· οι δύο ομάδες δύνανται να συνυπάρχουν ειρηνικά. Ωστόσο, η αρνητική ταυτότητα δεν περιορίζεται σε απλή άρνηση, αλλά αναπόφευκτα διολισθαίνει προς την εχθρότητα. Το φαινόμενο αυτό καθίσταται εμφανές, ενδεικτικώς, στη στάση της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ουκρανίας έναντι της Ουκρανικής Ορθοδόξου Εκκλησίας.
Ριζοσπαστικοποίηση. Η American Psychological Association επισημαίνει ότι η εν λόγω εχθρότητα δεν παραμένει στάσιμη, αλλά εξελίσσεται προς την κατεύθυνση της ριζοσπαστικοποίησης. Παρατηρούμε το φαινόμενο αυτό στη στάση έναντι της Ουκρανικής Ορθοδόξου Εκκλησίας: τόσο η ηγεσία της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ουκρανίας όσο και εκπρόσωποι της εξουσίας που αυτοπροσδιορίζονται ως συνδεόμενοι με αυτήν, καθώς και οι λεγόμενοι «ακτιβιστές», εντείνουν επανειλημμένως τη σκληρότητα τόσο των δηλώσεων όσο και των ενεργειών τους.
Χρόνια αίσθηση απειλής. Από την εχθρότητα και τη ριζοσπαστικοποίηση αναδύεται ένα ακόμη χαρακτηριστικό – η διαρκής αίσθηση απειλής. Αυτή οδηγεί σε στρέβλωση της αντίληψης της άλλης ομάδας: ακόμη και ουδέτερες ενέργειες της αντίπαλης πλευράς εκλαμβάνονται ως επιθετικές και προκαλούν έντονα αρνητική αντίδραση.
Συλλογικός ναρκισσισμός. Η κοινωνική ψυχολόγος του Πανεπιστημίου του Λονδίνου Agnieszka Golec de Zavala τον ορίζει ως «συναισθηματική επένδυση σε μία μη ρεαλιστική πίστη περί του μεγαλείου της ίδιας της ομάδας». Οι ερευνητές του φαινομένου αυτού υποστηρίζουν ότι ο ομαδικός ναρκισσισμός αποτελεί ένδειξη εσωτερικής ανασφάλειας ως προς την ίδια τη συνοχή και αξία της ομάδας. Όσο λιγότερο βέβαιη είναι μία ομάδα για την ίδια της την αξία, τόσο εντονότερα απαιτεί αναγνώριση και τόσο επιθετικότερα αντιδρά στην άρνηση παροχής αυτής της αναγνώρισης.
Με άλλα λόγια, στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, τουλάχιστον σε υποσυνείδητο επίπεδο, υφίσταται επίγνωση της κανονικής της ελλειμματικότητας, της ανεπαρκείας της ως χριστιανικής οργανώσεως, καθώς και της δυσαρμονίας μεταξύ των θείων εντολών και της πραγματικής συμπεριφοράς των μελών της κ.ο.κ. Πλην όμως, τούτο δεν οδηγεί σε αναστοχασμό του ιδίου κοσμοαντιληπτικού πλαισίου, αλλά σε ομαδική αυτοεξύψωση, σε εξιδανίκευση της ηγεσίας (λ.χ. προδήλως αδικαιολόγητοι διθύραμβοι προς τον Επιφάνιο Ντουμένκο), σε ιδεαλικοποίηση της ίδιας της ομάδας («είμαστε υπερπατριώτες») κ.ο.κ.
Εντεύθεν, διαμορφώνεται ένας φαύλος κύκλος: ο ναρκισσισμός εντείνει την εχθρότητα έναντι της άλλης ομάδας, ενώ η εχθρότητα, με τη σειρά της, τροφοδοτεί περαιτέρω τον ναρκισσισμό.
Πέραν των ανωτέρω, η κοινωνική ψυχολογία επισημαίνει και άλλα χαρακτηριστικά της αρνητικής ταυτότητας: διχοτομική («ασπρόμαυρη») σκέψη, απλοποίηση της πραγματικότητας, ενίσχυση των στερεοτύπων και διαρκής αναζήτηση εχθρών.
Προοπτικές της αρνητικής ταυτότητας
Οι προοπτικές των ομάδων, συμπεριλαμβανομένων και των θρησκευτικών, οι οποίες συγκροτούν την ταυτότητά τους επί τη βάσει της άρνησης, αποτελούν απόρροια της εξελίξεως των ανωτέρω περιγραφέντων χαρακτηριστικών. Ο κυριότερος κίνδυνος για τέτοιες ομάδες έγκειται στη δυνατότητα εξαφανίσεως του υποκειμένου, επί της αρνήσεως του οποίου οικοδομήθηκε η ταυτότητά τους. Εν προκειμένω, εάν υποτεθεί ότι η Ουκρανική Ορθόδοξος Εκκλησία παύσει αιφνιδίως να υφίσταται ή ότι μειωθεί σημαντικώς η κοινωνική της σημασία, τότε στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας θα επέλθει αυτό το οποίο οι κοινωνικοί ψυχολόγοι ονομάζουν κρίση ταυτότητας.
Το σχήμα «εμείς – όχι αυτοί» λειτουργεί μόνον εφόσον υπάρχουν οι «άλλοι». Όταν οι «άλλοι» εκλείπουν, ανακύπτει αναποφεύκτως το ερώτημα: «ποιοι είμαστε εμείς;». Σε μία κοσμοαντίληψη θεμελιωμένη επί της αντιπαραθέσεως προς τον «εχθρό», η εξαφάνισή του οδηγεί κατ’ ανάγκην στην αναζήτηση ενός τέτοιου εχθρού εντός της ίδιας της ομάδας. Ακολούθως επέρχονται διάσπαση και εσωτερική σύγκρουση: αναζήτηση «προδοτών», «αποστατών», «ανεπαρκώς πιστών» ή «ανεπαρκώς ριζοσπαστικών». Η κατάσταση αυτή προσομοιάζει με το παίγνιο της διελκυστίνδας: εάν η μία πλευρά αφήσει το σχοινί, η άλλη αναποφεύκτως χάνει την ισορροπία της και καταπίπτει.
Ήδη ο Σίγκμουντ Φρόυντ επεσήμανε ότι οι πλέον σφοδρές συγκρούσεις δεν αναφύονται μεταξύ ομάδων που διαφέρουν ριζικώς, αλλά μεταξύ εκείνων που παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες. Τον φαινόμενο αυτόν τον όρισε ως «ναρκισσισμό των μικρών διαφορών». Όταν ο εξωτερικός εχθρός εκλείπει ή αποδυναμώνεται σε τέτοιο βαθμό ώστε να παύει να αποτελεί αντίπαλο, η ριζοσπαστικοποίηση στρέφεται προς το εσωτερικό. Η σημασία των «μικρών διαφορών» υπερτονίζεται. Με άλλα λόγια, μία ομάδα που έχει οικοδομήσει την ταυτότητά της επί τη βάσει της άρνησης, αρχίζει να αυτοϋπονομεύεται, στρεφόμενη εναντίον του εαυτού της.
Συμπέρασμα
Η ταυτότητα που οικοδομείται επί τη βάσει της άρνησης ζει πάντοτε «δανεικώς» – εις βάρος της εικόνας του εχθρού. Όταν όμως ο εχθρός εκλείπει ή αποδυναμώνεται, μία τέτοια ομάδα μένει αντιμέτωπη με τον ίδιο της τον εαυτό. Εάν μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν έχει πληρωθεί με θετικό περιεχόμενο, παραμένει αντιμέτωπη με το κενό. Τότε καθίσταται σαφές ότι η άρνηση δεν δύναται να υποκαταστήσει ούτε την πίστη ούτε την αλήθεια ούτε την αυθεντική ενότητα.
Σήμερον, η αρνητική ταυτότητα της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ουκρανίας στρέφεται κατά της Ουκρανικής Ορθοδόξου Εκκλησίας και του «ρωσικού κόσμου», πλην όμως η λογική της κοινωνικής ψυχολογίας είναι αμείλικτη: αύριον θα στραφεί αναποφεύκτως προς το εσωτερικό της ιδίας της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ουκρανίας. Τούτο θα συμβεί όταν το κεντρικό ερώτημα δεν θα είναι πλέον «εναντίον τίνος είμεθα;», αλλά «ποιοι είμεθα εν γένει;». Εις το ερώτημα αυτό η αρνητική ταυτότητα δεν δύναται να δώσει απάντηση – όπως ακριβώς δεν την παρέσχε ούτε η προσευχή του Φαρισαίου.
