Η νύφη στο άνοιγμα του παραθύρου
Τον συγγραφέα της πρώτης αφήγησης για τον βίο της αγίας Θέκλας τον καθαίρεσαν από το αξίωμά του. Ωστόσο, ακριβώς αυτό το βιβλίο διέσωσε το μοναδικό αρχαίο πορτρέτο του αποστόλου Παύλου.
Γύρω στο 200 μ.Χ. ο θεολόγος της Καρχηδόνας Τερτυλλιανός γράφει πραγματεία για το Βάπτισμα. Κάποιοι στην εποχή του υποστήριζαν ότι οι γυναίκες μπορούν να διδάσκουν και να βαπτίζουν, επικαλούμενοι τη Θέκλα, μαθήτρια του αποστόλου Παύλου. Ο Τερτυλλιανός απαντά ότι «ο πρεσβύτερος από την Ασία, που συνέθεσε αυτό το κείμενο, σαν να είχε σκοπό να αυξήσει με το έργο του το κύρος του Παύλου, αφού ελέγχθηκε, ομολόγησε ότι το έκανε από αγάπη προς τον Παύλο και αποδιώχθηκε από τη θέση του».
Να λοιπόν η πρώτη κριτική για το βιβλίο που γνωρίζουμε ως «Πράξεις Παύλου και Θέκλας». Τον συγγραφέα του τον ξεσκέπασαν και τον καθαίρεσαν. Αργότερα ο ιστορικός Ευσέβιος Καισαρείας κατέταξε τις «Πράξεις του Παύλου» στα νόθα βιβλία, ενώ ο μακάριος Ιερώνυμος στα απόκρυφα. Βέβαια, οι ερευνητές εξακολουθούν να διαφωνούν αν ο Τερτυλλιανός μιλούσε ακριβώς για το κείμενο που έχει φτάσει ως εμάς.
Τη Θέκλα όμως η Εκκλησία δεν την ξέχασε και τιμά τη μνήμη της μέχρι σήμερα. Την αποκαλεί ισαπόστολο και πρωτομάρτυρα, και το όνομά της ακούγεται στην κουρά των γυναικών σε μοναχές. Πώς έγινε και στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο μπήκε μια αγία από ένα μη κανονικό απόκρυφο;
Ένα μοναδικό πορτρέτο του αποστόλου
Ας ξεκινήσουμε από το ότι η Καινή Διαθήκη σιωπά για το πώς έμοιαζε ο απόστολος Παύλος. Οι προαναφερθείσες «Πράξεις» τον περιγράφουν λεπτομερώς ως «άνδρα μικρόσωμο, φαλακρό, με στραβά πόδια, με αξιοπρεπή παρουσία, με ενωμένα φρύδια, με μύτη κάπως προεξέχουσα, γεμάτο χάρη».
Καμία μεγαλοπρεπής μορφή κήρυκα. Κοντός, φαλακρός, στραβοπόδης, με φρύδια που ενώνονται στη ρίζα της μύτης. Κι όμως, μέσα του υπάρχει αξιοπρέπεια και χάρη, που φαίνονται με την πρώτη ματιά. Άλλες αρχαίες περιγραφές της εμφάνισης του αποστόλου Παύλου δεν έχουμε.
Ο Παύλος κήρυττε στο Ικόνιο και η νεαρή Θέκλα τον άκουγε κοιτάζοντας από το παράθυρο για τρεις μέρες και τρεις νύχτες. Η μητέρα της παραπονιέται απελπισμένη ότι η Θέκλα «σαν αράχνη κρεμάστηκε στο παραθύρι».
Όταν ο Παύλος ρίχνεται στη φυλακή, η Θέκλα φτάνει κρυφά κοντά του τη νύχτα. Πληρώνει για την ευκαιρία να δει τον δάσκαλο με ό,τι διαθέτει. Στον θυρωρό δίνει τα βραχιόλια της, στον φρουρό το ασημένιο καθρεφτάκι της. Και ξανά μέχρι το πρωί κάθεται στα πόδια του αποστόλου.
Η μητέρα που απαιτεί φωτιά για την κόρη της
Στη δίκη η ίδια της η μητέρα ζητά τον θάνατο της Θέκλας. «Κάψε με φωτιά την άγαμη μέσα στο θέατρο της πόλης», φωνάζει στον δήμιο.
Τι τόσο φταίει η κόρη της; Η κύρια κατηγορία ηχεί στην τελευταία λέξη: «άγαμη». Η κοπέλα που αρνήθηκε έναν συμφέροντα γάμο γκρέμιζε τα σχέδια της οικογένειας και η μητέρα της δεν της το συγχώρεσε. Η πυρά, πάντως, δεν κατέστρεψε τη Θέκλα.
Οι δημοφιλείς αναδιηγήσεις λένε ότι η Θέκλα έκοψε τα μαλλιά της και έγινε σαν νέος άνδρας.
Η Θέκλα πράγματι παρακαλεί τον δάσκαλο: «Θα κόψω τα μαλλιά μου και θα σε ακολουθήσω όπου κι αν πας». Ο Παύλος απαντά με πατρική νηφαλιότητα: «Ο καιρός είναι κακός, εσύ όμως είσαι ωραία· μη σου έρθει νέος πειρασμός, χειρότερος από τον προηγούμενο».
Ο απόστολος δεν της επέτρεψε να κάνει τέτοια θυσία. Λίγο αργότερα, όμως, καθώς πηγαίνει προς τον Παύλο στα Μύρα, αφού «ζώστηκε και έραψε διαφορετικά τον χιτώνα της κατά το σχήμα ανδρικού ενδύματος», πορεύεται κοντά του μαζί με νεαρούς και κοπέλες.
Η λέαινα, οι φώκιες και η διαμάχη για το Βάπτισμα
Το πιο δραματικό μέρος αυτής της ιστορίας εκτυλίσσεται στην Αντιόχεια, όπου η Θέκλα παραδίδεται στα θηρία. Η λέαινα ξαπλώνει στα πόδια της, έπειτα σκοτώνει την αρκούδα που επιτίθεται και η ίδια χάνεται στη μάχη με τον λέοντα. Κατόπιν η Θέκλα ρίχνεται σε μια δεξαμενή με φώκιες και αναφωνεί: «Στο όνομα του Ιησού Χριστού βαπτίζομαι την τελευταία μου μέρα!»
Αυτή η σκηνή έγινε το λίθος προσκόμματος στις θεολογικές διαμάχες.
Η πλοκή του αποκρύφου, όπου η αγία Θέκλα στην ουσία βάπτισε η ίδια τον εαυτό της, μετατράπηκε σε επιχείρημα στη διαμάχη για το ποιος έχει το δικαίωμα να τελεί το Μυστήριο.
Η ειρηνική κοίμηση της αγίας γυναίκας
Μετά την πυρά, τα λιοντάρια και τις φώκιες, ο βίος κλείνει με εντυπωσιακά ήρεμο τόνο. Η Θέκλα αναχωρεί για τη Σελεύκεια, «όπου, αφού φώτισε πολλούς με τον λόγο του Θεού, κοιμήθηκε με καλό ύπνο».
Ο μεταγενέστερος βίος προσθέτει ένα εντυπωσιακό φινάλε, όπου η ενενηντάχρονη Θέκλα κρύβεται από τους διώκτες της σε ένα βουνό που ανοίγει μπροστά της. Ως τόπο της κοίμησής της η παράδοση αναφέρει άλλοτε τη Σελεύκεια και άλλοτε τη συριακή Μααλούλα. Πρωτομάρτυρα, πάντως, η Εκκλησία την αποκαλεί για τα βασανιστήρια στην πυρά και στην αρένα, αν και, σύμφωνα με τον βίο, πέθανε ειρηνικά.
Ο μύθος δεν εμποδίζει την αγιότητα
Έτσι, τον συγγραφέα του βίου της πρωτομάρτυρος Θέκλας τον καθαίρεσαν και το ίδιο το βιβλίο το κατέταξαν στα απόκρυφα. Η αγία όμως τιμάται εδώ και σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια. Η εξήγηση είναι απλή: η Εκκλησία τιμά την αγία στηριζόμενη σε παραδόσεις που διατηρούσαν τη μνήμη της ανεξάρτητα από το περιεχόμενο ενός αμφίβολου συγγράμματος.
Γι' αυτό στην ιστορία της αγίας Θέκλας πρέπει να προσεγγίζουμε με περίσκεψη.
Κάπου έχουμε μπροστά μας παράδοση, κάπου μύθο, κάπου πραγματικούς ανθρώπους και τόπους. Και στο κέντρο της πλοκής βρίσκεται μια κοπέλα που για τρεις μέρες άκουγε τους λόγους του αποστόλου από το παράθυρο, έδωσε το πολύτιμο καθρεφτάκι της για μια νύχτα στα πόδια του και δεν αρνήθηκε τον Θεό ούτε μπροστά στην πυρά ούτε μπροστά στα θηρία.
