Από τα αρχαία μεταλλεία της Εδώμ έως τον Σταυρό του Γολγοθά
Ένα αρχαίο αρχέγονο αντικείμενο της Παλαιάς Διαθήκης διέγραψε πορεία από σύμβολο νίκης στην έρημο έως είδωλο που συντρίφθηκε στα Ιεροσόλυμα.
Η πορεία του εβραϊκού λαού από το όρος Ωρ εκτεινόταν κατά μήκος του Ερυθρού κόλπου, παρακάμπτοντας τις απροσπέλαστες χώρες της Ιδουμαίας. Ο ξηρός καύσωνας, η σκληρή άμμος και η κόπωση εξάντλησαν γρήγορα τους πρόσφυγες. Στο στρατόπεδο ξέσπασαν δυνατοί γογγυσμοί εναντίον του Θεού και του Μωυσή. Οι άνθρωποι παραπονούνταν για τη δυσκολία της διαδρομής μέσα από την έρημο και εξέφραζαν αποστροφή για το μάννα που είχε στείλει ο Θεός, αποκαλώντας το ακατάλληλη τροφή.
Απάντηση στην ανθρώπινη ασέβεια υπήρξε η εμφάνιση φαρμακερών φιδιών στο ιουδαϊκό στρατόπεδο. Τα πύρινα ερπετά κατέκλυσαν τους αμμώδεις λόφους, και από τα δαγκώματά τους πέθαναν πολλοί άνθρωποι. Η συμφορά έκανε τους Ισραηλίτες να ανοίξουν τα μάτια τους. Ήρθαν στον Μωυσή με μετάνοια, αναγνωρίζοντας την αμαρτία τους, και παρακάλεσαν τον ηγέτη να μεσιτεύσει για αυτούς ενώπιον του Κυρίου.
Ο Μωυσής προσευχήθηκε, και μετά ο Θεός έδωσε μια απροσδόκητη εντολή. Στον ηγέτη ορίστηκε να χύσει από χαλκό την εικόνα ενός όφεως και να την στερεώσει σε ψηλό κοντάρι. Καθένας που είχε δαγκωθεί από όφι, αν κοίταζε αυτό το χάλκινο σημάδι, επιζούσε.
Αυτή η ιστορία μάς θυμίζει τις αρχαίες τεχνολογίες της χαλκουργίας. Το στρατόπεδο Φουνών, που αναφέρεται στο βιβλίο των Αριθμών, οι ιστορικοί το συνδέουν με τον τόπο Χιρμπέτ Φαϊνάν. Εκεί η εξόρυξη χαλκού γινόταν από την πανάρχαια εποχή, και αργότερα σε αυτά τα μεταλλεία εξορίζονταν χριστιανοί μάρτυρες. Στη γειτονική κοιλάδα Τίμνα οι αρχαιολόγοι βρήκαν ένα μικρό χάλκινο φιδάκι με επίχρυση κεφαλή, κατασκευασμένο την εποχή των Κριτών. Αυτό το εύρημα δείχνει παραστατικά πώς έμοιαζαν τέτοια αντικείμενα στην αρχαία ασιατική περιοχή.
Μια παράδοξη εντολή
Η εντολή να γίνει η χάλκινη εικόνα προκαλεί απορία, αφού το Δευτερονόμιο απαγόρευε κατηγορηματικά τη χύτευση ειδώλων. Γιατί λοιπόν ο Κύριος διέταξε να τοποθετηθεί μπροστά στον λαό αυτό το αντικείμενο για προσκύνηση;
Η απάντηση βρίσκεται στη φύση του θαύματος της Παλαιάς Διαθήκης. Τον άνθρωπο δεν τον έσωζε το αντικείμενο που είχε χυθεί από μέταλλο, αλλά η εσωτερική κίνηση της πίστης. Στο βιβλίο της Σοφίας του Σολομώντος λέγεται ότι όποιος στρεφόταν προς το κοντάρι θεραπευόταν όχι από αυτό που αντίκριζε, αλλά από Εκείνον που είναι ο Σωτήρας όλων. Το μέταλλο παρέμενε απλώς ένα αναίσθητο αντικείμενο, ενώ τη ζωή τη χάριζε ο λόγος του Θεού.
Η ιουδαϊκή παράδοση, που διατηρείται στα κείμενα της Μισνά, θέτει το ίδιο ερώτημα: μήπως ο όφις θανάτωνε ή ο όφις ζωοποιούσε;
Οι προφορικές διηγήσεις εξηγούν ότι η θεραπεία ερχόταν ακριβώς τότε που οι Ισραηλίτες ύψωναν το βλέμμα προς τον ουρανό και επικαλούνταν τον Πατέρα τον Ουράνιο.
Ο όσιος Εφραίμ ο Σύρος παρατηρούσε ότι τα φίδια, που από τη φύση τους τρέφονται με χώμα, δεν γόγγυζαν για την τροφή τους, ενώ οι άνθρωποι εξεγέρθηκαν ενάντια στον ουράνιο άρτο. Ο άγιος πατέρας τόνιζε ότι ο Μωυσής έστησε το χάλκινο κοντάρι μπροστά στις θύρες της σκηνής. Ο δαγκωμένος άνθρωπος έπρεπε να στραφεί με το πρόσωπο προς το άγιο σκήνωμα, ομολογώντας έτσι την άρνησή του προς τον Δημιουργό.
Όταν η μνήμη του θαύματος γίνεται είδωλο
Πέρασαν αιώνες. Ο χάλκινος όφις διατηρούνταν ως πολύτιμο μνημείο του θαυμαστού ελέους του Θεού. Θύμιζε τη διάσωση από τον θάνατο στη σκληρή έρημο. Ωστόσο, η ανθρώπινη φύση έχει πάντοτε την τάση να αντικαθιστά τον Δωρεοδότη των αγαθών με τα υλικά σημάδια Του.
Με τον καιρό η στάση απέναντι στο αρχαίο αντικείμενο άλλαξε. Οι νέες γενιές ξέχασαν τη ζωντανή πίστη των προγόνων τους και άρχισαν να βλέπουν στο κομμάτι του χαλκού μια αυτοτελή μαγική δύναμη. Στο αντικείμενο άρχισαν να τελούν θυμιάματα, ανάβοντας μπροστά του καπνό θυμιατού. Μεταξύ του λαού του δόθηκε ένα δικό του όνομα – Νεουστάν.
Η λατρεία του αγίου αντικειμένου μετατράπηκε σε μια ακόμη ειδωλολατρική λατρεία.
Ο εκτροχιασμός προς την ειδωλολατρία συνεχίστηκε μέχρι που ανέβηκε στον θρόνο ο ευσεβής βασιλιάς Εζεκίας. Το βιβλίο των Βασιλειών αναφέρει τη μεγάλης κλίμακας θρησκευτική του μεταρρύθμιση. Ο βασιλιάς κατήργησε τις ειδωλολατρικές λατρείες, συνέτριψε τα αγάλματα και κατέστρεψε αποφασιστικά τον χάλκινο όφι, τον οποίο είχε κατασκευάσει ο Μωυσής. Το να καταστρέψει κανείς ένα αντικείμενο φτιαγμένο από τα χέρια του μεγάλου προφήτη απαιτούσε τεράστιο πνευματικό θάρρος. Ο βασιλιάς όμως καταλάβαινε ότι το αρχαίο μνημείο είχε μετατραπεί σε επικίνδυνη παγίδα για τις αδύναμες ψυχές. Η Αγία Γραφή επαινεί ανεπιφύλακτα τον Εζεκία, τονίζοντας ότι έπραττε το ευάρεστο ενώπιον του Κυρίου και διακρίθηκε για τη μεγάλη του ευσέβεια.
Ο προτύπωση πάνω στο Ξύλο
Η αρχαία ιστορία αναδύεται απροσδόκητα στις σελίδες της Καινής Διαθήκης. Στη συνομιλία με τον Νικόδημο, ο Κύριος Ιησούς Χριστός ανακαλεί αυτή τη λησμονημένη εικόνα, γεμίζοντάς την με βαθύ προφητικό νόημα. Ο Σωτήρας λέει: «Και καθώς ο Μωυσής ύψωσε τον όφι στην έρημο, έτσι πρέπει να υψωθεί ο Υιός του Ανθρώπου».
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στοχαζόμενος πάνω σε αυτά τα λόγια, αποκαλύπτει την εκπληκτική αντιστοιχία ανάμεσα στον παλαιοδιαθηκικό τύπο και στην καινοδιαθηκική Αλήθεια. Ο άγιος έγραφε: «Εκεί ο όφις δάγκωνε, ο όφις και θεράπευε· έτσι και εδώ: ο θάνατος κατέστρεψε, ο θάνατος και έσωσε». Πάνω στο παλιό κοντάρι κρεμόταν ένα κομμάτι χαλκού που απεικόνιζε την ομοίωση ενός δηλητηριώδους ερπετού. Πάνω στον Σταυρό όμως υψώθηκε το Πανάχραντο Σώμα του Δεσπότη, που νίκησε τον αρχαίο όφι.
Ο Χριστός υψώθηκε από τους φονιάδες πάνω από τη γη, για να αγιάσει τον κόσμο και να προσελκύσει προς Εαυτόν όλα τα πέρατα της οικουμένης.
Ο μακάριος Θεοδώρητος Κύρου παρατηρούσε ότι, όπως ο χάλκινος όφις διατηρούσε την εξωτερική μορφή του δηλητηριώδους πλάσματος χωρίς να έχει μέσα του το θανατηφόρο δηλητήριο, έτσι και ο Μονογενής Υιός προσέλαβε πραγματική ανθρώπινη σάρκα, παραμένοντας εντελώς ξένος προς τον ρύπο της αμαρτίας.
Το δίδαγμα του αρχαίου Νεεστάν
Η ιστορία του θεοποιημένου παλαιοδιαθηκικού αντικειμένου υπενθυμίζει ότι μας είναι πάντοτε ευκολότερο να προσκολλιόμαστε σε ένα υλικό πράγμα, σε μια ωραία τελετή ή σε ένα αρχαίο ιερό, παρά να κρατούμε τον νου μας σε ζωντανή παράσταση ενώπιον του Αοράτου Θεού.
Ακόμη και το μεγαλύτερο λείψανο όμως χάνει κάθε νόημα, αν καλύπτει τον Ζώντα Δημιουργό. Όταν το αντικείμενο γίνεται πιο σημαντικό από τον Θεό, μετατρέπεται σε έναν εξίσου άχρηστο Νεεστάν.
Στο Μιλάνο, κάτω από τους θόλους της βασιλικής Σαντ'Αμπρότζιο, πάνω σε μια αρχαία μαρμάρινη κολόνα βρίσκεται ένας χάλκινος όφις. Η λαϊκή παράδοση επί αιώνες απέδιδε σε αυτό το γλυπτό παλαιοδιαθηκική προέλευση, συνδέοντάς το με το όνομα του Μωυσή. Οι ντόπιοι πίστευαν στην ιδιαίτερη δύναμή του. Αντιλαμβανόμενος τον κίνδυνο της δεισιδαιμονίας που είχε δημιουργηθεί, ο αρχιεπίσκοπος του Μιλάνου τοποθέτησε στη διπλανή κολόνα, απέναντι από τον όφι, έναν σταυρό, ώστε το βλέμμα κάθε ανθρώπου που εισέρχεται στον ναό να στρέφεται πρωτίστως προς τον Εσταυρωμένο Σωτήρα.
Η παλαιοδιαθηκική εικόνα απέκτησε την πληρότητά της μόνο στα γεγονότα του Γολγοθά. Έτσι και το βλέμμα που στρέφεται με πίστη στον Σταυρό του Κυρίου θεραπεύει την ψυχή από το θανατηφόρο δηλητήριο της αμαρτίας και χαρίζει στον άνθρωπο αιώνια ζωή.
