Φυγάς από τις κοσμικές τιμές
Στην αρχαία Παλαιστίνη έζησε ένας άνθρωπος, ο οποίος περισσότερο από οτιδήποτε άλλο στον κόσμο επιθυμούσε να λησμονηθεί από τους ανθρώπους, αλλά ο αγώνας του αντήχησε σε ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο.
Στα τέλη Ιουλίου του 2024 η ΟΥΝΕΣΚΟ συμπεριέλαβε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς τον αρχαίο αμμώδη λόφο Τελ Ουμ ελ Άμρ, κοντά στη Γάζα. Οι αρχαιολόγοι βρήκαν εδώ τα ερείπια ενός αρχαίου μοναστηριού με κρύπτη και ψηφιδωτά. Ακριβώς εδώ, πριν από δεκαέξι αιώνες, ξεκίνησε η ιστορία ενός ανθρώπου που επιδίωξε να κρυφτεί από όλο τον κόσμο.
Ο Όσιος Ιλαρίων ο Μέγας γεννήθηκε γύρω στο 291 σε οικογένεια ειδωλολατρών. Οι γονείς έστειλαν το προικισμένο παιδί στην Αλεξάνδρεια, σε έναν φημισμένο γραμματικό. Η φοίτηση κοντά στον γραμματικό οδήγησε τον νέο σε μια χριστιανική κοινότητα.
Μαθαίνοντας για τον μεγάλο ασκητή Αντώνιο, ο νέος πήγε στην αιγυπτιακή έρημο. Έμεινε κοντά στον αββά περίπου δύο μήνες. Όμως γύρω από τον μεγάλο γέροντα συνωστίζονταν άνθρωποι: έφερναν αρρώστους, ζητούσαν συμβουλές. Ο δεκαπενταετής νέος κατάλαβε ότι η φασαρία εμποδίζει την απομονωμένη στάση ενώπιον του Δημιουργού. Αφού έλαβε την ευλογία του δασκάλου, επέστρεψε στην πατρίδα του.
Οι γονείς του είχαν στο μεταξύ πεθάνει. Η ισχυρή ειδωλολατρία κυριαρχούσε ακόμη στην παραλία της Παλαιστίνης. Κοντά στο γενέθλιο χωριό του θορυβούσε το θαλάσσιο λιμάνι της Μαϊούμας και δίπλα υψωνόταν η πλούσια πόλη της Γάζας, με τον τεράστιο ναό του θεού Μαρνά. Το ιερό προσείλκυε χιλιάδες προσκυνητές.
Ο νέος μοίρασε στους φτωχούς την κληρονομιά του και αναχώρησε προς την αμμώδη λωρίδα δίπλα στη θάλασσα.
Η έρημος τον υποδέχθηκε με άνεμο και καύσωνα. Όμως η κύρια μάχη διεξαγόταν στην ψυχή του ασκητή. Ο άγιος Ιερώνυμος της Στρίδωνος, που συνέταξε τον βίο του οσίου, περιέγραψε τον τρόπο ζωής του νεαρού ερημίτη. Ο ασκητής έφτιαξε ένα μικροσκοπικό κελί από πηλό και σπασμένα τούβλα. Με ανάστημα πέντε ρωμαϊκών ποδών, το κελί του ήταν τόσο χαμηλό που, κατά τη μαρτυρία του βιογράφου, «θύμιζε περισσότερο τάφο παρά σπίτι». Εκεί ο γέροντας κοιμόταν στο χώμα, προσευχόταν και ψαλμώδούσε.
Η ζωή του ασκητή στην απομόνωση
Η διατροφή του μοναχού ήταν ένα λογιστικό βιβλίο εγκράτειας. Ένα σεξτάριο φακής, βρεγμένης με κρύο νερό, αποτελούσε την ημερήσια μερίδα στα νεανικά του χρόνια. Αργότερα τη φακή αντικατέστησε το ξερό κριθαρένιο ψωμί με αλάτι, και κατόπιν –πικρό αγριόχορτο και ωμές ρίζες. Μόλις σε ηλικία 35 ετών, όταν από τον κοπιαστικό μόχθο και τη νηστεία είχε εξασθενήσει η όρασή του, ο γέροντας πρόσθεσε στις έξι ουγγιές κριθαρένιου ψωμιού βρασμένα λαχανικά με μια μικρή σταγόνα ελαίου.
Τις νύχτες ακούγονταν παιδικό κλάμα, γυναικείο μουρμουρητό και βρυχηθμοί άγριων θηρίων. Όμως ο μοναχός νικούσε τον φόβο με την προσευχή.
Η φήμη για τον νεαρό ασκητή απλώθηκε σε όλη την Παλαιστίνη. Προς το μικροσκοπικό του καλύβι κατέφθαναν άρρωστοι και αναζητητές πνευματικής καθοδήγησης. Ο Κύριος χάρισε στον δούλο Του το χάρισμα της θεραπείας των ασθενειών και της εκδίωξης των ακάθαρτων πνευμάτων. Γύρω από το κελί άρχισαν να εγκαθίστανται μαθητές. Η έρημος της Παλαιστίνης άνθισε πνευματικά.
Η νίκη επί του ειδώλου Μαρνά
Η ειδωλολατρική Γάζα παρακολουθούσε προσεκτικά τα όσα συνέβαιναν στην έρημο. Στην πόλη προετοιμάζονταν για τους αγώνες στον ιππόδρομο. Κύριο γεγονός της γιορτής ήταν οι αρματοδρομίες. Ο τοπικός δούμβιρος, ένθερμος λάτρης του θεού Μαρνά, κατέφυγε στη βοήθεια ενός μάγου, ώστε εκείνος με ξόρκια να παραλύσει τους ίππους του αντιπάλου του –ενός χριστιανού ονόματι Ιταλικού.
Ανήμπορος μπροστά στη μαγεία, ο Ιταλικός ήρθε στην έρημο στον όσιο Ιλαρίωνα. Ο ασκητής απέφευγε τα κοσμικά θεάματα και στην αρχή αρνιόταν να ανακατευθεί στη διαμάχη για τα βραβεία των αγώνων δρόμου. Έπειτα όμως ο γέροντας πρόσταξε να φέρουν ένα πήλινο κύπελλο, από το οποίο έπινε ο ίδιος, το γέμισε με νερό και ευλόγησε τον χριστιανό.
Ο Ιταλικός ράντισε με αυτό το νερό τον στάβλο, το άρμα και τα άλογα. Το ζεύγος του χριστιανού πήρε το προβάδισμα. Οι εξέδρες ταράχτηκαν και οι ειδωλολάτρες φώναζαν δυνατά ότι ο Χριστός νίκησε τον Μάρναν. Το περιστατικό αυτό έφερε στον Χριστό εκατοντάδες κατοίκους της πόλης.
Δάκρυα πάνω από δέκα χιλιάδες ικέτες
Στα γηρατειά, γύρω από τον όσιο Ιλαρίωνα συγκεντρώθηκε πολυάριθμη αδελφότητα. Στη μονή βρίσκονταν εκατοντάδες προσκυνητές και συγκεντρώνονταν χιλιάδες ικέτες. Ο ασκητής, που είχε φύγει από τον κοσμικό θόρυβο, βρέθηκε πάλι στο επίκεντρο της προσοχής.
Βλέποντας τα πλήθη των ανθρώπων, ο όσιος Ιλαρίων έκλαιγε: «Πάλι επέστρεψα στον κόσμο και έλαβα τον μισθό μου εν τη ζωή μου». Ο μεγάλος γέροντας φοβόταν ότι ο ανθρώπινος σεβασμός θα τον στερήσει από τον πνευματικό καρπό.
Πήρε την απόφαση να εγκαταλείψει τη μονή. Όταν ο λαός έμαθε για την αναχώρηση του αγαπημένου αββά, περισσότεροι από δέκα χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν για να τον κρατήσουν. Οι ικέτες έκλειναν τους δρόμους, έκλαιγαν και τον εκλιπαρούσαν να μην εγκαταλείψει την Παλαιστίνη. Ο αββάς όμως έμεινε αμετακίνητος.
Άρχισε μια πολυετής φυγή από την ανθρώπινη δόξα. Ο ασκητής κατευθύνθηκε στην Αίγυπτο, επισκέφθηκε τον τόπο διαμονής του δασκάλου του, οσίου Αντωνίου, και έπειτα αναχώρησε για την Όαση. Αλλά και εκεί τον έβρισκαν οι άρρωστοι. Τότε ο αββάς, μαζί με έναν σύντροφο, έφυγε για τη Σικελία.
Στο ακρωτήριο Πάχυνο ο γέροντας δεν βρήκε με τι να πληρώσει τη διάπλευση. Ο όσιος Ιλαρίων έδωσε στον ναύκληρο το χειρόγραφο Ευαγγέλιο, που είχε αντιγράψει με το ίδιο του το χέρι στα νιάτα του. Ο κυβερνήτης, κατάπληκτος από την αγιότητα του γέροντα, μετέφερε δωρεάν τους οδοιπόρους στην ακτή.
Στη Σικελία ο αββάς μάζευε και πουλούσε ξύλα, ελπίζοντας να παραμείνει απαρατήρητος. Ένας θεραπευμένος δαιμονισμένος από τη Ρώμη όμως υπέδειξε στους κατοίκους τον κρυμμένο γέροντα, και πάλι άρχισαν να καταφθάνουν σε αυτόν στίχοι ασθενών.
Ο ασκητής διέφυγε στη Δαλματία, στην Επίδαυρο. Εκεί, κατά τη διάρκεια ενός σφοδρού σεισμού, τα θαλασσινά κύματα όρμησαν προς την παράκτια πόλη. Οι κάτοικοι οδήγησαν τον αββά στο νερό. Ο γέροντας χάραξε στην άμμο τρεις σταυρούς, άπλωσε τα χέρια προς τον ουρανό — και τα άγρια κύματα σταμάτησαν μπροστά στην αμμώδη γραμμή.
Από τη Δαλματία ο γέροντας απέπλευσε για την Κύπρο. Αφού έζησε κοντά στην Πάφο, ο όσιος Ιλαρίων αποσύρθηκε μακριά στα βουνά. Ανάμεσα στους βράχους βρήκε ένα εγκαταλελειμμένο ειδωλολατρικό ιερό με έναν μικρό κήπο και μια πηγή νερού. Ο γέροντας χαιρόταν που τα απότομα μονοπάτια θα τον προστάτευαν από ανεπιθύμητους επισκέπτες.
Το τελευταίο ταξίδι προς την ουράνια οικία
Στην Κύπρο ο ασκητής έζησε τα τελευταία του χρόνια. Αισθανόμενος την προσέγγιση του τέλους, ο ογδοντάχρονος γέροντας κάλεσε τους λιγοστούς μαθητές του. Τα τελευταία του λόγια είναι γεμάτα ιερό δέος: «Έξελθε, ψυχή μου, τι διστάζεις; Σχεδόν εβδομήντα χρόνια υπηρέτησες τον Χριστό, και φοβάσαι τον θάνατο;». Με αυτή την πράα ερώτηση ο γέροντας παρέδωσε το πνεύμα στον Κύριο.
Οι μαθητές τον έθαψαν στον ίδιο ορεινό κήπο. Ο αγώνας για την ησυχία όμως δεν τελείωσε ούτε μετά την κοίμηση. Ο πιστός μαθητής του Ησύχιος έφτασε σύντομα στην Κύπρο. Προσποιούμενος ότι επιθυμεί να εγκατασταθεί στη μονή του δασκάλου του, περίμενε την κατάλληλη ώρα, εξέθαψε κρυφά το σώμα και το μετέφερε στην Παλαιστίνη.
Τα λείψανα επέστρεψαν στη Μαϊουμά, στη μονή που είχε ιδρύσει ο αββάς στα νιάτα του. Οι ντόπιοι υποδέχθηκαν τα άφθαρτα λείψανα.
Ο άγιος Ιερώνυμος ο Στριδώνιος παρατηρούσε με καλοσυνάτο χαμόγελο ότι ανάμεσα στην Κύπρο και την Παλαιστίνη είχε ξεσπάσει μια ευσεβής διαμάχη: οι Κύπριοι πίστευαν ότι σε αυτούς έμεινε το πνεύμα του αγίου, ενώ οι Παλαιστίνιοι χαίρονταν που κατείχαν τα σωματικά του λείψανα.
Έπειτα από δεκαετίες, το ειδωλολατρικό Μαρνείον κάηκε, και στη θέση του υψώθηκε χριστιανικός ναός. Ο χρόνος συντρίβει τους ειδωλολατρικούς ιππόδρομους, τις μαρμάρινες στοές και τα επίχρυσα είδωλα. Όμως το όνομα του ανθρώπου που διέφυγε τις γήινες τιμές σε μια έρημη ερημιά διατηρείται στη μνήμη της ανθρωπότητας.
